Lazarus, de broer van Marta, is heel ziek. Ze laat daarom een boodschap overbrengen naar Jezus. Met zijn leerlingen blijft Hij nog twee dagen waar Hij is, en daarna vertrekt Hij naar Betanië. Hij loopt het risico gestenigd te worden - de Joden hebben er al meermaals mee gedreigd - maar dat houdt Hem niet tegen. Zijn vriend Lazarus zal Hij bezoeken, samen met de leerlingen. Dit verhaal zit vol parallellen met de climax van de evangelieverhalen: het lijden, sterven en verrijzen van de Heer.
- Voor de lezingen van de vijfde zondag in de Veertigdagentijd A: klik hier.
Goede Vrijdag
We moeten dus even vooruit in de Veertigdagentijd, naar Goede Vrijdag, de dag waarop herdacht wordt dat de Mensenzoon moest lijden en stierf aan het kruis. Dat lijden heeft Jezus tijdens zijn verkondiging voorspeld. Hij wordt gegeseld, bespot en veroordeeld, en moet zijn kruis dragen tot aan Golgota om vervolgens gekruisigd te worden. Goede Vrijdag draagt een wreedheid in zich. Jezus lijdt doorheen dit hele verhaal, totdat Hij uitgeput sterft. (Johannes 19) Jezus maakt het menselijke leed door tot het uiterste toe. En zijn hemelse Vader komt niet tussenbeide. Nergens, gedurende die hele dag. Het moet zo gebeuren. Midden in het lijden is het niet duidelijk, maar uiteindelijk zal God verheerlijkt worden door dit lijden. Jezus, de Zoon van God, wordt opgeofferd als Paaslam, om een nieuw begin te maken: het Nieuwe Verbond tussen God en zijn Volk.
Laten we even kijken naar wat Lazarus overkomt. Hij is erg ziek, zo zegt Jezus duidelijk. (Johannes 11, 4a) Langs zijn lijden zal hij God en de Zoon eer brengen. (Johannes 11, 4b) Zijn lijden krijgt een bovenmenselijke betekenis. Mensen zullen tot geloof komen door het teken dat Jezus zal stellen. (Johannes 11, 15) Lijkt dit alles niet erg op Goede Vrijdag? Het verhaal van Lazarus is een opmerkelijk verhaal.
Pasen
We kijken verder vooruit, naar de Paasmorgen: de vrouwen ontdekken dat het graf van Jezus leeg is. De steen is weggerold en zijn zweetdoek ligt er nog. Ze zien Jezus niet verrijzen, de doeken en het bezoek van twee engelen zijn het onweerlegbare getuigenis. (Johannes 20, 1-13) Maria van Magdala weent bij het graf en wordt dan door de Verrezene aangesproken. (Johannes 20, 15-20)
Bij Lazarus is het zijn zus Marta die een hoofdrol toebedeeld krijgt. Merk op: het is opnieuw geen apostel. In haar gesprek met Jezus wordt de weg naar Pasen vrijgemaakt. Jezus weet dat Lazarus dood is. (Johannes 11, 11-15) Marta komt Jezus tegemoet wanneer Hij in Betanië aankomt. Ze begroet Hem met een tweeledige boodschap: ‘Als U hier was geweest, Heer, zou mijn broer niet gestorven zijn. Maar zelfs nu weet ik dat God U alles zal geven wat U vraagt.’ Marta geeft aan dat Jezus eerder had kunnen komen. Het is niet duidelijk of ze het Hem ook verwijt. Misschien veronderstelt ze dat Jezus in zijn wijsheid wel zijn redenen daartoe zal hebben. Radeloos is ze niet: ze weet dat Jezus wonderen verricht in Gods Naam. (Johannes 11, 20-22)
Geloof en twijfel
Jezus antwoordt meteen: ‘Je broer zal uit de dood opstaan.’ (Johannes 11, 23) Marta belijdt in haar antwoord haar geloof dat haar broer zal verrijzen op de laatste dag. (Johannes 11, 24) Nu nodigt Jezus Marta uit om haar geloof een stap hoger te verheffen. Hij zegt onomwonden: ‘Ik ben de opstanding en het leven. Wie in Mij gelooft zal leven, ook wanneer hij sterft, en ieder die leeft en in Mij gelooft zal nooit sterven. Geloof je dat?’ (Johannes 11, 25-26) En dat bevestigt zij terstond: ‘ik geloof dat U de Messias bent, de Zoon van God die naar de wereld zou komen.’ (Johannes 11, 27) Dit is een gesprek met een bijzonder hoog theologisch gehalte, dat eindigt met een kort maar krachtig credo van Marta.
Ook Maria spreekt Jezus aan: de zus van Marta, die Jezus met olie zal zalven en zijn voeten met haar haren zal afdrogen. (Johannes 11, 2 en 12, 3) Dat beschrijft de evangelist in het volgende hoofstuk. De volgende keer dat Jezus gezalfd zal worden, is na zijn dood. (Johannes 19, 39-41) Daar alludeert Jezus trouwens op wanneer Judas Iskariot hem erop aanspreekt. (Johannes 12, 7)
Terug naar Lazarus. Maria merkt hetzelfde op als haar zus Marta: ‘Als U hier was geweest, Heer, zou mijn broer niet gestorven zijn!’ (Johannes 11, 32b) Kwaad of nijdig is ze niet: ze werpt zich aan haar voeten. Wellicht is ze radeloos en begrijpt ze niet waarom Jezus zo lang wegbleef. (Johannes 11, 32a) Op vraag van Jezus wordt de steen van het graf weggerold en Lazarus komt naar buiten, nog met wikkels rond zijn handen en voeten en rond zijn gezicht. Lagen Jezus' wikkels niet opgerold in het lege graf? (Johannes 20, 6-7) De doeken die met de dood zijn verbonden, vertellen het wonder van het Leven.
Emotie
Jezus ziet de tranen van Maria en het gejammer van de mensen rondom hen. Er worden emoties van Jezus benoemd, wat heel zeldzaam is in de evangelieteksten. Hoe ze geïnterpreteerd mogen worden, is niet zo duidelijk. De eerste uiting van Jezus zouden we spontaan vertalen als diep ontroerd, maar het kan evenzeer een geërgerd morren uitdrukken ('enebrimesato' in het Grieks: ontroerd zuchten, grommen, streng reageren). De tweede uiting is agitatie vanbinnen, die niet veruitwendigd wordt ('etaraxen he-auton' in het Grieks: van streek zijn vanbinnen, inwendig ontsteld zijn). We weten eigenlijk niet goed of Jezus verdrietig is met de anderen of zich juist ergert aan hun gedrag. Wel weten we dat Hij geëmotioneerd is. (Johannes 11, 33)
Wanneer ze bij het graf van Lazarus aankomen, huilt Jezus zacht ('edakrusen' in het Grieks: tranen laten, zacht huilen). (Johannes 11, 35) Kort maar krachtig. Maar waarom weent Hij? Hij weet toch dat Lazarus weer zal leven? Huilt Hij om zijn eigen dood in het verschiet? Huilt Hij omdat de mensen niet in Hem geloven? Misschien huilt Jezus gewoon om de dood van Lazarus. Daar hoort verdriet bij.
Leed
De dood van Lazarus is essentieel in dit verhaal. Hij kan niet opgewekt worden als hij enkel een dutje aan het doen is. Daarom corrigeert Jezus de leerlingen wanneer die zijn woorden verkeerd interpreteren in die richting. Lazarus slaapt niet, hij is wel degelijk gestorven. (Johannes 11, 11-15) Het leed is echt, vandaar dat Jezus ook huilt om Lazarus.
Maar net als Jezus' eigen dood is ook de dood van Lazarus niet het sluitstuk. Met Pasen zal het menselijk lijden ineens tot Goddelijke overwinning verworden. Dat is de vooruitblik die we in de opwekking van Lazarus zien. Zo wordt meteen de menselijke én de goddelijke kant van Jezus getoond, bij Lazarus en tijdens het heilig Triduüm.
Drie trappen
Via Marta krijgen we een bijzonder inzicht in de drie trappen van ons geloof in Christus. Ze gelooft in God, ze aanvaardt in de Heer haar Meerdere. Vervolgens spreekt ze haar geloof in de verrijzenis uit. Dat is een veel complexere geloofsinhoud: het is geloven dat het leven niet eindigt na ons aardse bestaan en dat we opstaan uit de dood wanneer God terugkomt. Tegelijk blijft het nog vrij theoretisch en abstract. Heel specifiek wordt het wanneer Christus de centrale plaats krijgt in je geloof: Jezus is de Verrijzenis is en het Leven.
'Geloof je dat?' Jezus vraagt het aan Marta, en langs de evangelist ook aan ons. Geloven wij dat? Durven wij te geloven tot voorbij onze denkconcepten? Durven wij ons geloof open te stellen voor Gods ultieme heilsplan? Geloven wij in het Nieuwe Verbond dat God langs Jezus' lijden, dood en verrijzenis sluit met de mensheid? De opstanding is geen figuurlijk verhaal dat herleid kan worden tot een vlot verteerbare symboolwaarde. Het is een kernthema in ons geloof, dat niet onderschikt mag worden aan onze rede. Kunnen wij dit geloofsmysterie aannemen? Het wordt tijdens de eucharistie verkondigd tijdens het eucharistisch gebed, vlak na de instellingswoorden: 'Heer Jezus, wij verkondigen uw dood en wij belijden tot Gij wederkeert, dat Gij verrezen zijt.'
Via Lazarus krijgen we een vooruitblik op het heilig Triduüm, dat na halfvasten plots snel dichterbij komt: Goede Vrijdag en Pasen. Langs de opwekking van Lazarus geeft Johannes ons een wonderlijke inkijk, een mysterieuze vooruitblik op de passie van de Heer. Geloven wij dat Jezus de Messias is, de Zoon van God en onze Redder? Zijn we klaar om weldra Pasen te vieren?