Over splinters en reflux (1-2 maart 2025)

De wereld draait niet op woede, wrok en verbolgenheid, al lijkt dat soms wel zo. We zijn niet geschapen om mekaar geweld aan te doen, al klinkt de haat vaak het luidst. God legt ons de mogelijkheid voor, telkens opnieuw, om vrij en weloverwogen te kiezen voor het goede, het mooie, het zinvolle. Er is veel meer kans dat er iets goeds ontstaat uit het goede dan uit cynisme en irritatie.

• Voor de lezingen van deze zondag: klik hier.

Splinters van kwaad zoeken in de ogen van anderen terwijl je zelf rondkijkt, door balken van haat en nijd belemmerd, dat is een dwaze bezigheid. Dat spreekt voor zich. (Lucas 6, 42)

Weinig inspanning

Mensen die gedijen in het negatieve brengen weinig constructiefs voort. Hatelijk denken, spreken en handelen, is vreemd genoeg makkelijk: het vraagt namelijk niet om nuance of goede wil. Er is weinig voor nodig. Men kan eindeloos putten uit de bron van eigen frustraties en teleurstellingen. Het vraagt minder inspanning dan te speuren naar het positieve. Bovendien lijken mensen er zelfs plezier in te hebben om anderen te besprenkelen met het azijn dat hen zelf heeft verzuurd. Het lijkt vreemd, maar het is een menselijke reflex: ‘Ik een rotdag? Iedereen een rotdag!’ Het betreft een uitlaatklep om stress en frustratie af te reageren. Laten we het zure reflux noemen.

Een mens voelt zich te gauw tekortgedaan, door alles en iedereen. En de kleverige verlokking tot jaloezie is overal om ons heen. Het is belangrijk dat we ons bewust zijn van het getreiter en gesar, het geklaag en gezeur. Niet om ons erdoor te laten besmetten – verre van – maar juist om het tij te keren. Want: hoe verbeter je de wereld? Juist: door te beginnen bij jezelf. (Lucas 6, 43-44) Er zijn gelukkig voldoende andere manieren om de frustratiedruk af te laten, gezonde en opbouwende manieren: van sporten over bidden tot creatief bezig zijn...

Aanstekelijk

Gelukkig kan ook het goede aanstekelijk werken voor ieder van ons. Zoals de negativiteit de neiging heeft om te woekeren en alles te overgroeien, kan de liefde ook liefde opwekken. Het is een kwestie van niet in de cirkel van negativiteit te stappen of haar heel bewust te onderbreken. Ziedaar de inspanning die het positieve vraagt: een bewuste keuze en energie bundelen om goedheid te belichamen. En te bezielen uiteraard.

Waar het hart van vol is, daar loopt de mond van over. Deze reflux van liefde en goedheid is een bevrijding, een nieuw begin. Wanneer we de verlammende last van zwartgalligheid en getreiter van ons afgooien, is er meer energie om te bouwen aan Gods Rijk hier op aarde. Dat klinkt misschien naïef en zweverig in sommige oren. Het is echter veel lichtgeloviger te denken dat je iets goeds kunt bereiken met afgunst, nijd en haat. Het mag geen toeval zijn dat onze samenleving verzuurt naarmate ze meer comfort en luxe kent. Op zich is comfort niet eens het probleem, maar wel de spirituele benadering ervan.

Kiezen

Die spirituele benadering is algemeen een kwestie van kiezen, van de juiste prioriteiten te stellen. Als je voluit kiest voor macht en eer en bezit, dan zal je vanzelf opkijken naar hufters en schoften die zich verrijken ten koste van anderen en die alle middelen gebruiken om hun rijkdom en aanzien te verdedigen. Macchiavelli in een egocentrische karikatuur, zeg maar. Dan verdwijnen de empathie en de barmhartigheid.  

In de beeldspraken van Jezus is de intentie het begin van alles. Wie goed doet, goed ontmoet. De hoopgevende nuance wint het van sarcasme. En zo ver gegrepen is dat niet, letterlijk zelfs. De goedheid is geen onbereikbaar ideaal, want het goede leeft in ons. (Lucas 6, 45) We zijn immers naar Gods beeld geschapen. (Genesis 1, 27a) 

Het mag een betekenisvol opstapje zijn naar de Veertigdagentijd, die weldra aanvangt.

"Weg ermee!" (2-3 maart 2024)

Het Joodse paasfeest is op handen en dan trekken duizenden mensen naar Jeruzalem op bedevaart. Voor de geldwisselaars en koopmannen is het een uitgelezen kans om handel te drijven en inkomsten te halen uit deze grote menigte. Het rovershol dat Jezus aantreft, is dus geen wekelijkse aangelegenheid: het is uitzonderlijk. Zijn verontwaardiging is groot. Hij vindt dat de tempel, die aan zijn Vader toegewijd hoort te zijn, ontheiligd wordt door de geldzuchtige handelaars en Hij jaagt hen er uit. Weg ermee!

• Voor de lezingen van deze zondag: klik hier.

El Greco

Eind zestiende en begin zeventiende eeuw wordt de tempelreiniging wel vaker in schilderwerken uitgebeeld: denken we maar aan Stradanus, Jacob Jordaens, Francesco Boneri en Rembrandt. Er is een zekere analogie qua thematiek met de religieuze realiteit van de protestantse reformatie en de daaruit voortkomende katholieke contrareformatie.

El Greco, Spaans voor ‘de Griek’, is geboren in 1541 op Kreta. Hij overlijdt in het Spaanse Todedo in 1614. Zijn echte naam is Domenikos Theotokopoulos. De meeste van zijn werken zijn religieuze taferelen. Hij schildert lange tijd in Venetië en trekt uiteindelijk in 1570 naar Spanje, waar hij gaandeweg zijn eigen stijl ontwikkelt, die gekenmerkt wordt door sterke contrasten, ongebruikelijke kleurencombinaties en rijzige figuren. Hij neemt steeds meer afstand van realistische verhoudingen, waardoor hij in het impressionisme en expressionisme opnieuw onder de aandacht komt.

We bespreken hier El Greco’s Tempelreiniging van omstreeks 1600, geschilderd in tijden van volle godsdienstoorlog. Het werk hangt heden ten dage in de National Gallery in Londen. El Greco heeft doorheen zijn leven vier versies geschilderd.

Het kwaad

Er is in dit werk een figuratieve scheiding gemaakt tussen goed en kwaad. Jezus vormt de formele grens: Hij waakt over het goede en jaagt het kwaad weg. Onder de kooplieden, links afgebeeld in het werk, heerst chaos en verwarring. Ze nemen drukke houdingen aan en kijken van elkaar weg, vooral bekommerd om hun eigen situatie en hun eigen materiaal. Enkelen deinzen angstig terug voor Jezus, in een afwerende houding. Anderen dreigen dan weer te vallen. Vooraan zien we een omvergegooide tafel.

De leerlingen

Aan de rechterzijde krijgen twee leerlingen een rustige, standvastige pose toebedeeld, vooraan. Ze neigen zich naar elkaar toe en kijken aandachtig en met verbazing naar wat zich voor hun ogen afspeelt, alsof ze het analyseren en trachten te begrijpen. De twee apostelen zijn ouder en hebben een baard, wat hun wijsheid wil beklemtonen. Vooral de apostel vooraan heeft er alle vertrouwen in: hij is op één knie neer gaan zitten en laat zijn hoofd op zijn hand steunen. Hij lijkt absoluut niet bang te zijn om omvergeduwd of -gelopen te worden.

Achter hen staan nog eens vier leerlingen te overleggen. Eén leerling springt er uit: de beminde leerling, die veel jonger is dan de anderen. De traditie linkt de evangelist Johannes met de beminde leerling. Hij legt uit wat er gebeurt. Niet toevallig voegt de evangelist Johannes als enige immers toe in het verhaal: “Zijn leerlingen dachten aan wat er geschreven staat: ‘De hartstocht voor uw huis zal mij verteren.’” (Johannes 2, 17) Het Goddelijke mysterie krijgt alle ruimte aan deze zijde van het schilderij. 

Uiterst rechts komt een handelaar nietsvermoedend aan met koopwaar in een mand op het hoofd. Het contrast met de ontredderde man met de mand links kan niet groter zijn. Wanneer de handelaar straks ziet wat er gebeurt, zal deze de fout van de concullega's hopelijk niet meer begaan. Na Jezus’ lijden en dood zullen zijn volgelingen ook een juister inzicht verwerven.

Jezus centraal

Opdat Jezus meteen in het werk zou opvallen, staat Hij centraal en heeft Hij als enige een rood kleed aan. Hij staat bovendien centraal onder de boog van de tempelpoort, een verwijzing naar zijn uitspraak: “Ik ben de deur.” (Johannes 10, 7) Doorheen die poort zien we de buitenwereld. Er lijkt regen aan te komen, wat in het vrij droge klimaat van Israël (en van Spanje) een teken van hoop en nieuwheid is. Zo zal ook Jezus’ dood een nieuw begin inluiden. We zien dus een beloftevolle hemel: donkere wolken die uiteindelijk groei zullen brengen. 

Jezus’ pose is niet krachtig of agressief, maar opvallend sereen. We zien ook geen zweepslag in uitvoering. Het schilderij verbeeldt de enige keer dat Jezus daadwerkelijk zijn kwaadheid uit in krachtdadig handelen. We kennen Jezus als ontroerd of verontwaardigd, maar dat uit Jezus doorgaans hooguit in cassante verbale antwoorden. Vandaar dat de schilder ook hier de figuur van Jezus een zeker rust en standvastigheid wil laten uitstralen.

Op de achtergrond zijn op de muur van de tempel twee reliëfs zichtbaar. Links is de zondeval afgebeeld, die de menselijke aantrekking tot het kwaad binnenbrengt. Net als Adam en Eva uit het Paradijs, worden de kooplieden weggejaagd uit de tempel omdat ze de heiligheid niet respecteren. Rechts zien we Abraham, die bereid is om zijn zoon Isaak te offeren op Gods vraag. Net als Isaak, nadert ook Jezus het zelfoffer: weldra wordt Hij immers gekruisigd. Isaak zal niet gedood worden.

En nu wij

Net als aan het einde van de woelige zestiende eeuw, worden ook wij aan het denken gezet, hier en nu. De keuze van het verhaal en de uitbeelding ervan mogen ons in deze Veertigdagentijd uitdagen om dichter tot God en tot de blijde Boodschap te naderen. 

Ons lichaam is de tempel, onze geest is de tempel. Zijn wij ons bewust van het kwaad dat er aanwezig is? Neigen we onze aandacht naar de wijsheid en staan we onbevangen open voor het mysterie? Laten we Jezus te allen tijde toe? Trachten we soms ons geweten goedgunstig te stemmen of te sussen met koopwaar? Marchanderen we soms met de inhoud van de Boodschap, zodat die minder uitdagend wordt en beter past bij onze gewoonten? Zijn we zelfbewust genoeg om dat in te zien?

Durven we als Kerkgemeenschap, andermaal in bijzonder woelige tijden, kritisch te kijken naar de mistoestanden die zoveel leed hebben veroorzaakt? Zijn we bereid om met een open blik te betrachten dat de Kerk zich in de toekomst van dergelijk onheil kan vrijwaren en haar zo precieuze openheid en geloofwaardigheid kan bestendigen? Zijn we bereid om daar mee aan te bouwen? 

El Greco vertelde aan de mensen toen een belangrijk verhaal. Ook voor ons mag hij een inspiratiebron zijn. Dat is de kracht van kunst: hoe tijdsgebonden ook, ze is uiteindelijk van alle tijden.

Kiemen van een positieve theologie (22-23 juli 2023)

In de katholieke traditie klonk vroeger wel eens de leuze: "wat niet verplicht is, dat is verboden" om de benepenheid van de geloofsinhoud en geloofsbeleving te verwoorden. Er was scrupuleus gedetailleerd uitgewerkt in een gesloten systeem hoe de ideale werkelijkheid nagestreefd moest worden in ons aardse tranendal. Ook vandaag bestaat die gewaarwording nog. De christelijke praktijk kan er onbereikbaar moeilijk door lijken. Een ethiek gebaseerd op negatieve principes bespreekt alles wat niét mag. Dit stimuleert de neiging om anderen terecht te wijzen en bevordert een gesloten ethiek, die defensief is ten opzichte van alles wat nieuw of anders is. Is er een andere kijk in het evangelie te vinden?

• Voor de lezingen van deze zondag: klik hier.

Nieuwe kansen

De lezingen vandaag geven nochtans aan dat God niet herleid kan worden tot een strenge Rechter, steeds klaar om te straffen en te veroordelen. Het basisprincipe van Gods rechtvaardigheid is immers zachtheid en hoop. (Wijsheid 12, 18) God is mild en zachtmoedig omdat Liefde het beginsel is. Liefde vertrekt niet uit het negatieve maar juist uit welwillendheid en optimisme. Liefde heeft niet als eerste intentie om te begrenzen en te beperken maar juist te inspireren en aan te zetten om deze liefde met onze naasten te delen (Wijsheid 12, 19). Liefde trekt ons omhoog, naar God toe. Negativiteit duwt ons omlaag.

God blijft niet staren op wat verkeerd is gegaan, maar geeft nieuwe kansen en schenkt vergiffenis. Parallel is de kern van Jezus' Boodschap niet zijn lijden en sterven maar zijn verrijzenis. Niet het kwaad staat centraal maar nieuwe hoop. Dat ontbreekt nog te vaak in ethische en theologische standpunten. 

Kwetsbaar

Wanneer God het geloof zaait onder de mensen, zoals de parabel vertelt, en er wordt ook onkruid doorheen gezaaid, dan gaat Gods aandacht niet uit naar het onkruid maar naar het beschermen van de oogst. (Matteüs 13, 29-30) De knechten in het verhaal trachten Hem nochtans te overtuigen om het onkruid te wieden. (Matteüs 13, 28) De goede planten die daarin sneuvelen, zijn dan 'collateral damage', toevallige nevenschade. Dat is buiten de Baas gerekend. Dergelijke nevenschade heeft de Kerk doorheen de tijd helaas al te vaak veroorzaakt, wellicht met goede bedoelingen, maar met beperkt inzicht.

Het Koninkrijk van God, de verwezenlijking van ons geloof hier op aarde in ons doen en laten, omschrijft Jezus als een mosterdzaadje. (Matteüs 13, 31) Het is klein en kwetsbaar bij aanvang. Die kwetsbaarheid wordt niet veroordeeld door Jezus, maar juist geprezen. Het groeit uit tot een enorme boom waar de vogels in kunnen nestelen. (Matteüs 13, 32) Er is standvastigheid en er ontstaat nieuw leven met deze boom. 

Klemtoon

Er is ook een schaduwzijde aan de verhalen die Jezus vertelt. Het onkruid wordt gebundeld en in het vuur gegooid. (Matteüs 13, 30) Ethiek is gebaseerd op het onderscheid tussen goed en kwaad. De vraag is wat er het meeste doorweegt, wat het meeste aandacht verdient: het goede of het kwaad? Dat zegt veel over hoe er gedacht wordt. Dat vertelt waar je op gefocust bent.

Met zijn parabel van het mosterdzaadje plant Jezus kiemen van een positieve theologie. Deze ontkent de waarschuwing en het bestaan van het kwaad niet. Maar ze blijft er ook niet reflexmatig aan vast zitten.