Sint-Jozef ligt te slapen (17-18 december 2022)

De heilige Jozef is de eerste duizend jaar van het Christendom niet echt van tel. Er worden geen kerken naar hem genoemd en er zijn geen pelgrimsoorden aan hem toegewijd. Sint-Jozef heeft ook geen eigen feestdag op de kalender tot de tiende eeuw. Het zal duren tot de negentiende eeuw eer het feest van de heilige Jozef wereldwijd verplicht wordt in de Kerk. Pas in 1962 wordt zijn naam door Johannes XXIII toegevoegd aan het (eerste) eucharistisch gebed.

Eigenlijk komt er vooral verandering in de devotie rond Sint-Jozef vanaf de dertiende en veertiende eeuw, met de prediking door bedelorden, zoals de dominicanen en de franciscanen. Ook devotionele geschriften van Bernardinus van Siena en Teresa van Avila doen de aandacht voor Sint-Jozef verder toenemen. Hij wordt uitgeroepen tot patroon van de Nederlanden in 1679 en patroon van de wereldkerk in 1870.

Stilte

Dat er zo weinig aandacht is voor Jozef in het eerste millennium, is eigenlijk geen verrassing. Over Sint-Jozef weten we maar weinig. Hij wordt in de evangelies van Matteüs en Lucas enkele keren vernoemd, en slechts één keer in het Johannesevangelie, verder niet. Telkens zijn het korte passages, en geen enkele keer wordt Jozef geciteerd: hij wordt zelf nooit aan het woord gebracht. Er wordt enkel óver hem verteld. Jozef wordt overigens slechts vermeld totdat Jezus 12 jaar is. Nergens wordt geduid waarom hij daarna niet meer in verhalen vernoemd wordt. Tijdens de hele periode dat Jezus verkondigend rondtrekt, komt Jozef niet ter sprake, ook niet wanneer Jezus gekruisigd wordt. Zonder enige verklaring verdwijnt Jozef, in alle stilte, uit de evangelies. Geen van de evangelisten vond het belangrijk genoeg om er iets over te vermelden.

Dromen

Het evangelie van Matteüs vernoemt Jozef tot vier keer toe slapend. In zijn slaap gebeuren belangrijke zaken. Het lijkt telkens te gaan over een onrustige slaap, waarin engelen met hem in gesprek treden.

Er zijn vier dromen. In het evangelie van Matteüs lees je dat Jozef door een engel in een droom gevraagd wordt Maria tot vrouw te nemen, hoewel ze al zwanger is. Jozef ontwaakt uit zijn slaap en doet wat de engel van de Heer hem heeft opgedragen. (Matteüs 1, 20-25) In de tweede droom wordt Jozef in Bethlehem door een engel gewaarschuwd voor de komende vervolging door koning Herodes en aangemaand om naar Egypte te vluchten. Die nacht nog vertrekt hij met Maria en Jezus naar Egypte. (Matteüs 2, 13-15) Een traditioneel kinderkerstlied verhaalt die tweede droom, zij het op een wel heel frivole, lichtvoetige wijze:

Op eenen Kerstnacht, als Sint-Joseph lag te rusten
Den engel kwam hem wekken uit zijnen slaap
Sta op, sta op, Sint-Joseph zoet
Ik kom u wekken en gij moet vertrekken
Met Maria rein
Zij reden op een ezeltje van falderalderiere
Zij reden op een ezeltje van falderaldera

• Om het lied te beluisteren: klik hier.

Wat later verneemt Jozef in Egypte in een droom dat het weer veilig genoeg is om terug te keren. (Matteüs 2, 19-21) Na een vierde en laatste droom, die heel kort vermeld wordt, vestigt Jozef zich met Maria en Jezus in Galilea. (Matteüs 2, 22c)

Rol

Jozef komt in de Schrift vooral in beeld als ondersteunende echtgenoot van Maria, en hij is belangrijk omwille van zijn afkomst, zijn stamboom: Jozef verzekert de verbinding tussen Jezus en Abraham (Matteüs 1, 1-17). Verder bevestigt Jozefs eenvoudige bestaan Jezus als Redder van alle mensen, niet enkel de rijken.

Doorheen de geschiedenis is Jozef meer en meer de rol van opvoeder en arbeider toegekend, maar ook van ontvanger van wijsheid in de slaap.

Devotie

Paus Franciscus ontwikkelde een speciale devotie voor de heilige Jozef. De beeltenis van slapende Jozef staat op zijn kast. Voor het slapengaan, legt paus Franciscus een briefje met een probleem waar hij over tobt onder Jozefs hoofdkussen en vraagt hij de Heer op voorspraak van de heilige Jozef zijn engelen te sturen voor wijsheid en inzicht.

In de advent krijgen we de gelegenheid om de figuur van Jozef te overdenken. Hij komt immers bijna enkel ter sprake in de verhalen rondom de geboorte van Jezus. Hoe kan hij ons inspireren? Wat is zijn meerwaarde in ons geloof?

Nog iets over devotie, even ter zijde. Jozef wordt onder andere vereerd als de patroon van het huisgezin en van huiseigenaars. Zo is een traditie ontstaan om Jozefs hulp in te roepen bij de verkoop van je huis. Je koopt een klein beeldje van Sint-Jozef en dat begraaf je dat in de voortuin op de dag dat je je huis te koop zet. Het beeldje wordt – merkwaardig genoeg – met het hoofd naar beneden ingegraven, met het gezicht naar het huis gericht. Bij gebrek aan een tuin, kan het ook in een bloembak. Negen dagen lang wordt gebeden tot de heilige Jozef met het oog op een vlotte verkoop, terwijl het beeld onder gedolven blijft.

Er bestaan wel meer merkwaardige manieren om met heiligen en heiligenbeelden om te gaan. Gelovigen ‘straften’ hun heiligen vroeger om ze onder druk te zetten om hun taak als bemiddelaar tussen mens en God uit te voeren. De heilige Antonius van Padua blonk uit als slachtoffer van bestraffingen. Zo werden beeldjes van Sint-Antonius soms met hun gezicht naar de muur gekeerd wanneer men iets kwijt was en een eerste gebed tot hem niet had geholpen. Wanneer men gebeden had tot Sint-Antonius om goed weer voor een bijzondere gelegenheid en het regende toch, dan werd het beeld soms buiten gezet, zodat Sint-Antonius zelf evenveel last zou hebben van het slechte weer waar hij verantwoordelijk voor werd gehouden. Nog indrukwekkender is het bestaan van beeldjes van Antonius met een los kindje Jezus op zijn arm en een lade in het voetstuk. Als de heilige niet snel genoeg te hulp schoot, dan kon men Jezus in het laatje stoppen en als het ware ‘gijzelen’ tot Sint-Antonius had geholpen. Dit alles getuigt uiteraard van een sterk magisch denken, in tijden waar de leefwereld veel meer op de bijstand van heiligen moest rekenen en veel minder op kennis en wetenschap kon steunen… 

Wakker blijven: de Heer komt wanneer je het niet verwacht (6-7 augustus 2022)

Jezus geeft ons in de vorm van een verhaal de opdracht om waakzaam te zijn en niet in te dommelen, opdat we wakker zouden zijn wanneer de Heer komt. Wanneer Jezus ons via zo’n beeldspraak aanspoort om te allen tijde klaar te zijn voor Gods komst, dan zet Hij ons niet aan tot dwangmatige slapeloosheid. Mochten we elke nacht waken zodat God ons wakker aantreft wanneer Hij komt, dan zou Hij ons aantreffen met geheugenverlies, uitgeput en depressief, vol angststoornissen en hallucinaties, als we al niet zouden zijn ondergegaan aan hartfalen of een herseninfarct. Hij zou het onmogelijke vragen: zijn vraag zou onmenselijk zijn. God vraagt niet het onmogelijke. Het betreft hier dan ook een beeldspraak, maar met een vrij zware boodschap.

• Voor de lezingen van deze zondag: klik hier.

God verlangt niet dat we onze nachtrust laten, wel vraagt Hij ons om alert te zijn, om in ons dagelijkse doen en laten niet stuurloos rond te dobberen, weg van God. Denk aan de rijke zakenman die vorige week ter sprake kwam: hij was met van alles bezig, maar God was hij helemaal vergeten. In die zin moeten we wakker zijn. Daar gaat het om. Er is zoveel om ons heen dat voor afleiding zorgt. Het is onze taak om God niet te vergeten te midden van de dingen van elke dag.

Gelukkig

Wanneer we dat volhouden, zal zijn dankbaarheid groot zijn, volgens het verhaal: God zal ons, net als de heer des huizes… bedienen! Dat is de omgekeerde wereld. Het Rijk Gods is dan ook een andere manier van leven dan wat wij gewend zijn.

Gelukkig zijn zij die waken en die niet ingedommeld zijn. Hetzelfde woord als in de zaligsprekingen wordt gebruikt: "makarioi". (Matteüs 5, 1-16) Ook bij de zaligsprekingen wordt gesproken over het Gods rijk. We mogen concluderen dat hier een belangrijke opdracht wordt meegegeven. Al wie alert is, wie tot God blijft bidden en niet afgeleid raakt door slaapverwekkende zaken als bezit, macht, eer, titels enzovoorts, mag zich gelukkig prijzen: voorspoed is met hen. Ze zijn goed in Gods ogen.

Dienaar

Toen Jezus de voeten van zijn leerlingen waste tijdens het Laatste Avondmaal (Johannes 13, 4), heeft Hij zich een linnen doek omgeslagen, net als de heer in het verhaal doet (hetzelfde Griekse woord wordt gebruikt: “zoonè”, gordel). De Heer Jezus kleedt zich als Dienaar, Hij maakt zich het dienaarschap uit het verhaal eigen. In Gods Rijk is geen sociale hiërarchie. De logica wordt ter confrontatie radicaal omgekeerd: “Wie van jullie de eerste wil zijn, zal de anderen moeten dienen.” (Matteüs 20,27)

Nachtelijk

We mogen ons niet in slaap laten wiegen. Denk aan de leerlingen in Getsemane, na het Laatste Avondmaal. Ze konden zich maar niet concentreren op wat echt belangrijk was, en dat op zo'n cruciaal moment. We horen wakker te blijven, bij de zaak te blijven, op het belangrijkste gefocust zijn. Het verhaal dat Jezus vertelt, heeft veel gelijkenissen met wat Hij zelf doet en meemaakt daags voor zijn lijden en sterven. Dat is niet toevallig: het is een volgende stap in de voorbereiding op het Rijk Gods. De beeldtaal wordt samengebracht.

God komt volgens Jezus’ verhaal niet wanneer men het verwacht, maar in de tweede of derde nachtwake: midden in de nacht of kort vóór het aanbreken van de dag. Van mijn jaren als verpleegkundige ken ik de zwaarste nachtelijke uren: het uur U was voor mij 3 uur in de nacht. Dan wogen mijn oogleden het zwaarst. Meestal was er veel te doen, en dan viel dat niet echt op. Maar wanneer alles even stil werd, dan werd het lastig om wakker te blijven. Dat maken ook de dienaars mee. Ze hoeven niets te doen: alleen maar waken.

Gelijkaardig

In een ander verhaal over het Rijk Gods heeft Jezus het over tien jonge vrouwen die op uitkijk staan voor hun bruidegom. Ze moeten hun lampen brandend houden, zodat ze hem zien aankomen. Het wordt wel eens smalend het verhaal van de vijf slimme en vijf domme blondjes genoemd. (Matteüs 25, 1-13)  Wees waakzaam, zo klinkt de goede raad, “jullie weten niet op welke dag en welk tijdstip Hij komt”. (Matteüs 25, 13) In het verhaal van de heer des huizes zal de komst gebeuren “op een tijdstip waarop je het niet verwacht”. (Lucas 12,40) En ziedaar: de bruidegom nadert plots, de meisjes trekken Hem meteen tegemoet. Sommigen hebben geen olie genoeg en de bruidegom herkent hen niet in het donker. Bij de dienstknechten die in slaap gevallen zijn, is hun kaars spreekwoordelijk ook gedoofd. Ze worden in het donker van de nacht aan het zicht onttrokken. Ze hebben afstand genomen van het Licht…

Uw Rijk kome

Het Rijk Gods komt vaak ter sprake in de evangeliën: 105 keer, heb ik me laten vertellen. Een groot geloof is essentieel om in het Rijk Gods te komen. In de passage met de honderdman zegt Jezus dat de man in de Hemelse Maaltijd “met Abraham, Isaak en Jakob zal aanliggen” (Matteüs 8, 11), omwille van zijn geloof.

Over het Rijk Gods spreekt Jezus altijd in beelden: het is als gist in het deeg, als een mosterdzaadje. (Matteüs 13, 31-35) De verwachting van het Rijk, die bestudeerd wordt in  de eschatologie, is dan ook een heel complexe materie. De verwachting is hoopvol van aard en is gebaseerd op de belofte van Jezus: de Wederkomst, het komend Rijk, dat Hij in het Onze Vader ook benoemt. (Matteüs 6, 9-13; Lucas 11, 2-4) Het is een onrustig uitzien, we horen ons niet te nestelen in het aardse gemak, maar onze gedachten en gebeden tot God te richten.

Gods Rijk: een moeilijke thematiek, even complex en ongrijpbaar als de Verrijzenis. Hoe zie jij het Rijk Gods? Wat stel jij je er bij voor? Hoe sterk leeft de eindtijd in jouw geloof? Hoe zorg jij dat je geloof niet indommelt in je leven?