Witte Donderdag: samen maaltijd vieren, samen Kerk vormen (2 april 2026)

Witte Donderdag is een bijzondere dag. We gedenken de symboolhandelingen van Jezus met zijn leerlingen, die ons tot op vandaag inspireren langs de eucharistie. Jezus geeft Zichzelf als teken van het Nieuwe Verbond: zijn Lichaam en zijn Bloed. De dag is feestelijk maar tragisch tegelijk. Inhoudelijk wordt daarnaast nog een kernsymbool aangereikt, namelijk de voetwassing. In het verlengde daarvan is heel veelzeggend: de (spreekwoordelijke) uitnodigingslijst voor het Laatste Avondmaal. Daarom kan het Laatste Avondmaal veel betekenen voor de authenticiteit van ons christenzijn. 

• Voor de lezingen van Witte Donderdag: klik hier.

Symboliek

Op een feestelijke gelegenheid komen mensen bijeen om te eten en samen te zijn. Het Laatste Avondmaal is zo'n feestelijke maal van Jezus met zijn leerlingen. Ondanks de context van de Goede Week, herdenken we absoluut geen rouwmaaltijd. Er is wel een bromtoon van verraad en van verandering. De symboliek die Jezus introduceert in Brood en Wijn is een sacramentele genadegave waaraan wij ook nu nog deel mogen hebben. Deze maaltijd staat in een traditie: Pesach viert traditioneel de redding uit Egypte en het sluiten van een Verbond tussen God en mensen. Deze viering krijgt een heel nieuwe betekenis, waar de kern van ons christelijke geloof mee vasthangt. Het geschonden Verbond van weleer wordt hernieuwd en verbonden aan de gedachtenis van Christus' Lichaam en Bloed. 

Het Laatste Avondmaal is een moment van sacrament en evenzeer van inclusie. Eigenlijk zou dit laatste inzicht even belangrijk moeten zijn. Jezus weet dat Judas Hem zal verraden. Toch is hij ook op deze Maaltijd aanwezig. Ook Judas, ondanks zijn zwakheid, maakt deel uit van de heilsgeschiedenis. (Matteüs 26, 21-25) Trouwens, Petrus zal Jezus weldra verraden en doen alsof hij Hem nooit heeft gekend. (Matteüs 26, 31-35) Ook hij mag mee aan tafel. Mensen hebben hun gebreken, allemaal. Niet dat typeert hun in Gods ogen, maar wel de oprechtheid en goede bedoelingen in hun geloof. Zelfs tot in de mate dat ze het vertwijfeld dreigen te verliezen, zoals Judas, of dat ze het onder druk angstig ontkennen, zoals Petrus. Bij uitbreiding heeft dus iedereen deel aan Gods feestmaal, iedereen die gelooft in de Heer. 

Uitnodiging

Verdeeldheid scheppen uit ijverzucht, zelfverheerlijking en zwakte: het zijn betreurenswaardige menselijke houdingen. God kent onze zwakheden. Ze hoeven ons overigens niet te typeren. Zijn we van goede wil en streven we oprecht geloof na? Dat is wat er toe doet, daarin bevestigen we het Nieuwe Verbond. Dat wordt duidelijk op Witte Donderdag, wanneer Jezus met zijn leerlingen maaltijd houdt. 

De uitnodiging om de instelling van het Nieuwe Verbond mee te gedenken gaat uiterst breed, en gaat gepaard met grote mildheid, groter dan een mens zou kunnen opbrengen. Wellicht is dat de essentie van Christus te volgen, en bijgevolg ook de grootste uitdaging voor een mens. Maar wellicht is dat ook de achilleshiel van het geloof: een mens zal nooit zo barmhartig kunnen zijn als God zelf. Er liggen zoveel verleidingen op de loer, zoals zelfzucht, eerzucht en machtszucht. Naar God zou onze liefde, eer en macht moeten gaan. En God ontmoeten we langs onze naasten.

Voetwassing

De kleinsten en de zwaksten horen centraal te staan in onze wereldwijde geloofsgemeenschap. De mensen waarop wordt neergekeken, die gemarginaliseerd worden en nagewezen: zij hebben bij uitstek deel aan het Nieuwe Verbond. De dienstbaarheid en zorg voor naasten wordt nogmaals in de verf gezet bij het laatste samenzijn van Jezus met zijn leerlingen. Die dienstbaarheid is immers dienst aan God. (Matteüs 25, 31-46) Naastenliefde is eredienst.

Dit kan Jezus niet genoeg benadrukken, en daarom giet Jezus deze grondhouding in een krachtige symboolhandeling: Hij wast de voeten van zijn leerlingen. Petrus protesteert aanvankelijk: de Messias hoeft dat toch niet te doen? Maar grootheid uit zich juist in bescheidenheid, in het stellen van kleine daden. (Johannes 13, 1-17) Hebben we ooit de werkelijke omvang begrepen van Christus' bedoeling met dit symbool?

Naaste in God

De kern van ons geloof ligt niet in het vrijwaren van een strenge leer maar in het beleven en beoefenen van de liefde voor God langs de aandacht voor onze naasten. Daarom doet de Zoon van God het meest nederige werk: vuile voeten schoonwassen. Hij wast het stof en vuil van de aarde af van de voeten van zijn leerlingen. Deze handeling verscheurt de menselijke regel dat grote heren geen nederig werk doen. Dat is denken in standen en in ongelijkwaardigheid. In de ogen van God is iedereen gelijkwaardig. Of beter: even menselijk.

'Non triumphalismus!', liet kardinaal Suenens klinken in de schoot van het Tweede Vaticaans Concilie. Laten we ons geloof dus niet verliezen in sierlijke grootdoenerij. 'Buiten de kwetsbaarheid is er geen redding': zo mogen we de insteek van Johannes XXIII bij het openen van dat concilie eigenlijk samenvatten. Niet in starre trots of machtsvertoon, maar in nederigheid dienen we God werkelijk. De Kerk mag nooit een nostalgisch eiland worden, nooit een zelfvoldane elite. Ze moet vóór alles een gemeenschap zijn die uitblinkt in dienstbare zorg voor alle naasten. En die Kerk, dat zijn wij allemaal. Jij en ik. Daarom kan de Kerk ook nooit 'iets van vroeger' zijn. Kerk zijn, dan doén we. Hier en nu.

Op Witte Donderdag kijken we het lijden en sterven van Christus recht in de ogen, en daarmee ook de verrijzenis die erop volgt. Vanuit dit mysterie krijgt Kerk-zijn vorm, en vooral dan in het erkennen en herkennen van lijden - lijden dat Jezus zelf heeft doorgemaakt - en in het zorg dragen voor wie lijdt. In het opnemen van de kleinste en gewoonste taken om elkaar dienstbaar te zijn. Want in de zorg voor anderen hebben we God lief: 'Ubi caritas et amor, Deus ibi est.'

De polemiek van de Passie (28-29 maart 2026)

Palmzondag is een  zonevreemd element aan het einde van de Veertigdagentijd. Er wordt vrolijk gezongen, de Heer wordt lof gebracht, terwijl de Veertigdagentijd juist zo getypeerd wordt door stilte en ingetogenheid en bezinning. De vreugde van Palmzondag is echter niet zorgeloos. Met Palmzondag vieren we tegelijk ook Passiezondag. De blijde intocht van Jezus in Jeruzalem gaat gepaard met het herdenken van Jezus' lijden. We horen twee evangelieteksten. 

• Voor de lezingen van Palm- en Passiezondag A: klik hier.

De climax van de Veertigdagentijd is ingezet. Na een periode van bezinnen, bidden en overwegen, van stilstaan bij geloofsonderwerpen en aandacht voor naastenliefde, gaat de liturgie in een rechte lijn vooruit: de Goede Week. Het is een week van hoogten en laagten, een polemiek die meteen al op Palmzondag voelbaar is. Jezus verkondigt de blijde Boodschap en krijgt steeds meer gehoor, maar zijn woorden wekken ook grote woede op. 

Liturgische fusie

Palm- en Passiezondag is een soort liturgische fusie van twee zondagen uit de tridentijnse liturgie. De week vóór Palmzondag werd het lijden van Christus eerst herdacht op Passiezondag. De lezingen en gezangen stonden in het teken van pijn en lijden, van onrecht en kwaad. In een wat onhandige vertaling van psalm 129 - uit het Hebreeuws, langs het Grieks naar het Latijn - werd vlak voor het evangelie in het 'Tractus' zelfs gezongen dat 'de rechtvaardige Heer de zondaars de nek heeft overgesneden'. In onze huidige vertaling hebben we het over 'de Heer die de riemen van de ploegers doorsnijdt'. 

Het lijden was op Passiezondag aan alles voelbaar. De heiligenbeelden en kruisbeelden werden gesluierd: ze werden met paarse doeken bedekt tot na Goede Vrijdag, om de menselijkheid van de lijdende Jezus te beklemtonen en de 'verborgenheid' van zijn goddelijkheid. De Passiezondagviering was opgebouwd rond de Schriftgeleerden, de farizeeën en de menigte die Jezus met de dood bedreigen, wat een roep om rechtvaardigheid deed opwellen al vanaf de intredezang: 'Judica me', of: verschaf mij recht. (Psalm 43) Jezus heeft geleden en heeft met het kruis ook de zonden van de mensheid gedragen. Tegen de zondigheid en de heidenen richten zich de liturgische pijlen van de klassieke Passiezondag. Het is mooi in zijn eenvoud, maar de nuance ontbreekt.

Vreugde en verdriet

In onze huidige liturgie is gekozen om het lijden en de verheerlijking samen te vieren. Het lijdensverhaal is het 'lang' evangelie, maar bij de intrede wordt de intocht van Jezus in Jeruzalem voorgelezen. Hij wordt vorstelijk onthaald maar gaat zijn kruisdood tegemoet. Die polemiek typeert onze Palmzondag: bescheiden blijheid en verdriet. Er klinkt zowel 'Hosanna in den hoge' (Matteüs 21, 9) als 'Aan het kruis met Hem!' (Matteüs 27, 22-23)

Zo is het lijden van Jezus geen geïsoleerd thema, maar hangt het samen met het gegeven dat Hij volgelingen had en dat zijn Boodschap niet door iedereen werd verguisd. Dat is immers ook de teneur in de evangelieverhalen in de aanloop naar het lijden: geloof en verwerping, groeiende bewondering en toenemende woede. Die polemiek hoort bij Palmzondag. De spanning stijgt: de leerlingen komen steeds dichter bij hun Redder en de tegenstanders smeden plannen om Hem te doden. 

Met Hem

Het is die spanning die de toon zet voor de Goede Week. En dit is, ondanks de sterke dramatiek, geen 'slechte' week: de uitkomst zal vreugde zijn. Dat vieren we met Palm- en Passiezondag: dat we Jezus mogen verwelkomen als onze heilige Koning, dat we Hem enthousiast en vol verwondering mogen toejuichen. (Matteüs 21, 9-11) Tegelijk worden we uitgenodigd om zijn weg van de droefheid, van pijn en leed mee te gaan, zijn kruisweg.

We hoeven ons de mond niet te laten snoeren. Laat de uitbundige vreugde om ons geloof maar klinken. En in het blije 'hosanna' zelf zit trouwens al een laag van droefheid. Wellicht riepen gevangenen dit oorspronkelijk: "O, red mij toch!" Een roep om genade is doorheen de tijd uitgegroeid tot een uitroep van vreugde en bevrijding. De beide lagen komen terug in de roep van de mensen die Jezus 'Hosanna!' scanderen: ze juichen om Hem, maar vragen hun Messias tegelijk om redding. 

Een processie van mensen brengt hulde aan de Messias: "Gezegend is Hij die komt in de naam van de Heer! Gezegend is het komende koninkrijk van onze vader David! Hosanna in de hoogste hemel!" (Marcus 11, 9b-10) Deze vreugde voor de ogen van de farizeeën is een triomf, (Johannes 12, 19) maar enkele dagen later zal de wrok en de haat even luid schreeuwen: ziedaar de polemiek van de Passie.

In de musical 'Jesus Christ Superstar' (geschreven door Tim Rice en op toon gezet door Andrew Lloyd Webber in 1973) komt deze dubbelheid duidelijk aan bod bij de intrede in Jeruzalem. De vreugde weerklinkt in het creatief spel met het woord 'hosanna' en in de bijna extatische menigte, maar de reactie van de gedegouteerde farizeeën, die vanop de stellingen van de bijna afgewerkte tempel op Jezus neerkijken, is heel duidelijk. Een merkwaardige passage is de vraag van de menigte of Jezus voor hen wil sterven, met een kort stilstaand beeld. Voor het fragment: klik hier.

Een gezegende Palm- en Passiezondag!

De wonderlijke vooruitblik (21-22 maart 2026)

Lazarus, de broer van Marta, is heel ziek. Ze laat daarom een boodschap overbrengen naar Jezus. Met zijn leerlingen blijft Hij nog twee dagen waar Hij is, en daarna vertrekt Hij naar Betanië. Hij loopt het risico gestenigd te worden - de Joden hebben er al meermaals mee gedreigd - maar dat houdt Hem niet tegen. Zijn vriend Lazarus zal Hij bezoeken, samen met de leerlingen. Dit verhaal zit vol parallellen met de climax van de evangelieverhalen: het lijden, sterven en verrijzen van de Heer.

• Voor de lezingen van de vijfde zondag in de Veertigdagentijd A: klik hier.

Goede Vrijdag

We moeten dus even vooruit in de Veertigdagentijd, naar Goede Vrijdag, de dag waarop herdacht wordt dat de Mensenzoon moest lijden en stierf aan het kruis. Dat lijden heeft Jezus tijdens zijn verkondiging voorspeld. Hij wordt gegeseld, bespot en veroordeeld, en moet zijn kruis dragen tot aan Golgota om vervolgens gekruisigd te worden. Goede Vrijdag draagt een wreedheid in zich. Jezus lijdt doorheen dit hele verhaal, totdat Hij uitgeput sterft. (Johannes 19) Jezus maakt het menselijke leed door tot het uiterste toe. En zijn hemelse Vader komt niet tussenbeide. Nergens, gedurende die hele dag. Het moet zo gebeuren. Midden in het lijden is het niet duidelijk, maar uiteindelijk zal God verheerlijkt worden door dit lijden. Jezus, de Zoon van God, wordt opgeofferd als Paaslam, om een nieuw begin te maken: het Nieuwe Verbond tussen God en zijn Volk.

Laten we even kijken naar wat Lazarus overkomt. Hij is erg ziek, zo zegt Jezus duidelijk. (Johannes 11, 4a) Langs zijn lijden zal hij God en de Zoon eer brengen. (Johannes 11, 4b) Zijn lijden krijgt een bovenmenselijke betekenis. Mensen zullen tot geloof komen door het teken dat Jezus zal stellen. (Johannes 11, 15) Lijkt dit alles niet erg op Goede Vrijdag? Het verhaal van Lazarus is een opmerkelijk verhaal.

Pasen

We kijken verder vooruit, naar de Paasmorgen: de vrouwen ontdekken dat het graf van Jezus leeg is. De steen is weggerold en zijn zweetdoek ligt er nog. Ze zien Jezus niet verrijzen, de doeken en het bezoek van twee engelen zijn het onweerlegbare getuigenis. (Johannes 20, 1-13) Maria van Magdala weent bij het graf en wordt dan door de Verrezene aangesproken. (Johannes 20, 15-20)

Bij Lazarus is het zijn zus Marta die een hoofdrol toebedeeld krijgt. Merk op: het is opnieuw geen apostel. In haar gesprek met Jezus wordt de weg naar Pasen vrijgemaakt. Jezus weet dat Lazarus dood is. (Johannes 11, 11-15) Marta komt Jezus tegemoet wanneer Hij in Betanië aankomt. Ze begroet Hem met een tweeledige boodschap: ‘Als U hier was geweest, Heer, zou mijn broer niet gestorven zijn. Maar zelfs nu weet ik dat God U alles zal geven wat U vraagt.’ Marta geeft aan dat Jezus eerder had kunnen komen. Het is niet duidelijk of ze het Hem ook verwijt. Misschien veronderstelt ze dat Jezus in zijn wijsheid wel zijn redenen daartoe zal hebben. Radeloos is ze niet: ze weet dat Jezus wonderen verricht in Gods Naam. (Johannes 11, 20-22)

Geloof en twijfel

Jezus antwoordt meteen: ‘Je broer zal uit de dood opstaan.’ (Johannes 11, 23) Marta belijdt in haar antwoord haar geloof dat haar broer zal verrijzen op de laatste dag. (Johannes 11, 24) Nu nodigt Jezus Marta uit om haar geloof een stap hoger te verheffen. Hij zegt onomwonden: ‘Ik ben de opstanding en het leven. Wie in Mij gelooft zal leven, ook wanneer hij sterft, en ieder die leeft en in Mij gelooft zal nooit sterven. Geloof je dat?’ (Johannes 11, 25-26) En dat bevestigt zij terstond: ‘ik geloof dat U de Messias bent, de Zoon van God die naar de wereld zou komen.’ (Johannes 11, 27) Dit is een gesprek met een bijzonder hoog theologisch gehalte, dat eindigt met een kort maar krachtig credo van Marta. 

Ook Maria spreekt Jezus aan: de zus van Marta, die Jezus met olie zal zalven en zijn voeten met haar haren zal afdrogen. (Johannes 11, 2 en 12, 3) Dat beschrijft de evangelist in het volgende hoofstuk. De volgende keer dat Jezus gezalfd zal worden, is na zijn dood. (Johannes 19, 39-41) Daar alludeert Jezus trouwens op wanneer Judas Iskariot hem erop aanspreekt. (Johannes 12, 7)

Terug naar Lazarus. Maria merkt hetzelfde op als haar zus Marta: ‘Als U hier was geweest, Heer, zou mijn broer niet gestorven zijn!’ (Johannes 11, 32b) Kwaad of nijdig is ze niet: ze werpt zich aan haar voeten. Wellicht is ze radeloos en begrijpt ze niet waarom Jezus zo lang wegbleef. (Johannes 11, 32a) Op vraag van Jezus wordt de steen van het graf weggerold en Lazarus komt naar buiten, nog met wikkels rond zijn handen en voeten en rond zijn gezicht. Lagen Jezus' wikkels niet opgerold in het lege graf? (Johannes 20, 6-7) De doeken die met de dood zijn verbonden, vertellen het wonder van het Leven.

Emotie

Jezus ziet de tranen van Maria en het gejammer van de mensen rondom hen. Er worden emoties van Jezus benoemd, wat heel zeldzaam is in de evangelieteksten. Hoe ze geïnterpreteerd mogen worden, is niet zo duidelijk. De eerste uiting van Jezus zouden we spontaan vertalen als diep ontroerd, maar het kan evenzeer een geërgerd morren uitdrukken ('enebrimesato' in het Grieks: ontroerd zuchten, grommen, streng reageren). De tweede uiting is agitatie vanbinnen, die niet veruitwendigd wordt ('etaraxen he-auton' in het Grieks: van streek zijn vanbinnen, inwendig ontsteld zijn). We weten eigenlijk niet goed of Jezus verdrietig is met de anderen of zich juist ergert aan hun gedrag. Wel weten we dat Hij geëmotioneerd is. (Johannes  11, 33)

Wanneer ze bij het graf van Lazarus aankomen, huilt Jezus zacht ('edakrusen' in het Grieks: tranen laten, zacht huilen). (Johannes 11, 35) Kort maar krachtig. Maar waarom weent Hij? Hij weet toch dat Lazarus weer zal leven? Huilt Hij om zijn eigen dood in het verschiet? Huilt Hij omdat de mensen niet in Hem geloven? Misschien huilt Jezus gewoon om de dood van Lazarus. Daar hoort verdriet bij. 

Leed

De dood van Lazarus is essentieel in dit verhaal. Hij kan niet opgewekt worden als hij enkel een dutje aan het doen is. Daarom corrigeert Jezus de leerlingen wanneer die zijn woorden verkeerd interpreteren in die richting. Lazarus slaapt niet, hij is wel degelijk gestorven. (Johannes 11, 11-15) Het leed is echt, vandaar dat Jezus ook huilt om Lazarus.

Maar net als Jezus' eigen dood is ook de dood van Lazarus niet het sluitstuk. Met Pasen zal het menselijk lijden ineens tot Goddelijke overwinning verworden. Dat is de vooruitblik die we in de opwekking van Lazarus zien. Zo wordt meteen de menselijke én de goddelijke kant van Jezus getoond, bij Lazarus en tijdens het heilig Triduüm. 

Drie trappen 

Via Marta krijgen we een bijzonder inzicht in de drie trappen van ons geloof in Christus. Ze gelooft in God, ze aanvaardt in de Heer haar Meerdere. Vervolgens spreekt ze haar geloof in de verrijzenis uit. Dat is een veel complexere geloofsinhoud: het is geloven dat het leven niet eindigt na ons aardse bestaan en dat we opstaan uit de dood wanneer God terugkomt. Tegelijk blijft het nog vrij theoretisch en abstract. Heel specifiek wordt het wanneer Christus de centrale plaats krijgt in je geloof: Jezus is de Verrijzenis is en het Leven.

'Geloof je dat?' Jezus vraagt het aan Marta, en langs de evangelist ook aan ons. Geloven wij dat? Durven wij te geloven tot voorbij onze denkconcepten? Durven wij ons geloof open te stellen voor Gods ultieme heilsplan? Geloven wij in het Nieuwe Verbond dat God langs Jezus' lijden, dood en verrijzenis sluit met de mensheid? De opstanding is geen figuurlijk verhaal dat herleid kan worden tot een vlot verteerbare symboolwaarde. Het is een kernthema in ons geloof, dat niet onderschikt mag worden aan onze rede. Kunnen wij dit geloofsmysterie aannemen? Het wordt tijdens de eucharistie verkondigd tijdens het eucharistisch gebed, vlak na de instellingswoorden: 'Heer Jezus, wij verkondigen uw dood en wij belijden tot Gij wederkeert, dat Gij verrezen zijt.'

Via Lazarus krijgen we een vooruitblik op het heilig Triduüm, dat na halfvasten plots snel dichterbij komt: Goede Vrijdag en Pasen. Langs de opwekking van Lazarus geeft Johannes ons een wonderlijke inkijk, een mysterieuze vooruitblik op de passie van de Heer. Geloven wij dat Jezus de Messias is, de Zoon van God en onze Redder? Zijn we klaar om weldra Pasen te vieren?

'Maar dat mag niet!' (14-15 maart 2026)

Wanneer mensen hard drukken op het feit dat iets 'de enige echte waarheid' is, dan betreft het vaak iets waarvan ze vooral wíllen dat het waar is. Dat is van alle tijden. Jezus wandelt langs een man die blindgeboren is. Prompt wordt de man genezen en hij ziet voor het eerst. Dit is een bijzonder verhaal, dat echter pas werkelijk begint wanneer de man genezen is.

• Voor de lezingen van de vierde zondag in de Veertigdagentijd C: klik hier.

Argumenten en visie

Er bestaat een verhaal over een missiepater die in een parochie langsging voor een stevige donderpreek. Angst scheen de goede zeden te bevorderen. Hij had - in het Frans - enkele aanwijzingen in de kantlijn toegevoegd met als bedoeling de opbouw van zijn preek kracht bij te zetten. Er stond bij een bepaalde passage de regieaanwijzing: 'argument faible, crier très fort', oftewel: 'zwak argument, heel luid roepen'. Zo zou het argument waarachtiger overkomen en toch wezenlijk kunnen bijdragen aan het geheel. Wordt een zwak argument daar sterker door?

Filosofe Wytske Versteeg analyseert het als volgt: 'De grens tussen waar en onwaar is lang niet altijd helder: iets is zelden "gewoon waar" maar veeleer een kwestie van perspectief'. Feiten spreken voor zich, maar de selectie van de feiten en het onderlinge verband tussen die feiten is al een kwestie van mening. Het is een fenomeen in onze maatschappij vol polemiek: 'mijn waarheid staat boven jouw waarheid'. Eigenlijk is het van alle tijden: in de verzuilde samenleving was er een socialistische waarheid, een katholieke en een liberale. Er kwam nog een Vlaamsgezinde waarheid bij. In Nederland waren er meerdere christelijke zuilen, die zich ook niet lieten vermengen met elkaar. Ook ten tijde van Jezus bestonden er visies en interpretaties. Soms werden (en worden nog steeds) in die interpretaties de feiten passend gemaakt om 'in het straatje te passen'. Een beetje bijknippen, omdat feiten niet in de weg mogen staan van een goed verhaal. Zoiets kan pijnlijke proporties aannemen.

Weten en niet weten

De waarheid, waar vaak gul mee wordt gestrooid in debatten en conflicten, doet de werkelijkheid lang niet altijd eer aan. Socrates zou gezegd hebben: 'Ik weet dat ik niet weet.' (of 'dat ik bijna niets weet', bij monde van Plato in zijn Apologie). Deze paradox van waarheid en niet-weten is ons nog altijd eigen. En in het lijdensverhaal zullen we Pontius Pilatus weldra opnieuw filosofisch horen mijmeren: 'Wat is waarheid?' (Johannes 18, 38) In het Romeinse rijk leefden veel waarheden naast elkaar samen. Ze moesten elkaar verdragen, willens nillens soms. Zowel Socrates als Pilatus realiseren zich dat we altijd slechts een beeld van de werkelijkheid hebben.

Toch is er de werkelijkheid zoals ze zich aan ons presenteert. Los van onze interpretatie, ligt daarin de ultieme waarheid. In het postmodernisme spreken we over het einde van de grote verhalen. Dat betekent niet het einde van de werkelijkheid. Het luidt wel een versnippering in van visies op die realiteit: ieder zijn gedacht, en nog veel meer 'waarheden' dus. Winston Churchill zei ooit: 'De waarheid is onweerlegbaar. Kwaadwilligheid mag haar aanvallen, onwetendheid mag haar bespotten, maar uiteindelijk blijft ze bestaan.' Hij heeft het niet over een visie, maar over de diepe zoektocht naar de ultieme Waarheid die aansluit bij het Schone en het Goede. Bij de klassieke samenhang van deze drie 'transcendentalia' of allesoverstijgende bestaansidealen maakt Kant enkele kanttekeningen (met mijn welgemeende verontschuldigingen voor dit flauwe wijsgerige grapje). We dwalen af.

Wonder

Waarom ben je hier getrakteerd op een filosofische uiteenzetting? Welnu, omdat we op deze Laetarezondag midden in de Veertigdagentijd het verhaal van de genezing van de blindgeborene mogen lezen. Op halfvasten lezen we over een blindgeboren man die Jezus opmerkt onderweg. Een naam krijgt hij niet in het verhaal, ook geen omschrijving. Het verhaal gaat niet over zijn persoon: hij staat symbool. In de traditie krijgt hij de naam Celidonius toebedeeld, maar dat is eerder de vrucht van religieuze creativiteit. Hij is alleszins niet Bartimeus, die andere blindgeborene die wordt genezen. (Marcus 10:46-52)

'Rabbi, wie heeft er gezondigd: hij of zijn ouders?', vraagt een leerling geïnteresseerd. Jezus antwoordt dat geen van hen heeft gezondigd. De man is niet blind door schuld, wat in Jezus' tijd vaak wordt verondersteld, maar omdat er langs hem een wonder moet gebeuren. We horen de man overigens niet vragen aan Jezus om genezen te worden: een unicum in de genezingsverhalen. Jezus mengt aarde met speeksel, bestrijkt de ogen van de man ermee en draagt hem vervolgens op om zich in de rivier van Siloam te wassen. Siloam betekent: gezondene. Dat is geen toeval. De man kan zien, voor het eerst in zijn hele leven. En nu zal hopelijk duidelijk worden waarom er zo uitgebreid is ingegaan op waarheid en werkelijkheid daarnet.

Dat kan niet

Vrijwel meteen na de genezing wordt er in het verhaal namelijk twijfel gezaaid. Buren en kennissen zijn verwonderd. Iemand vraagt zich af: 'Is dat diezelfde man die blindgeboren is?' Een ander antwoordt meteen: 'Nee, hij lijkt er alleen maar op.' (Johannes 9, 9) Dat kan toch niet: een blindgeborene die plots kan zien. En waar de Man is die hem heeft genezen, dat weet hij niet eens. De argwaan is groot. 

Genezen, en dan nog wel op een sabbat? Dat lijkt geen zuivere koffie. Ze brengen hem bij de farizeeën. Misschien kunnen zij klaarheid scheppen, of hun achterdocht bevestigen: het is maar hoe je het ziet. (Johannes 9, 10-14) Zo mooi en idyllisch als dit wonderverhaal begon, zo twijfelachtig is alles geworden enkele verzen verderop. De man die pas kan zien heeft het wonder zelf meteen aanvaard, terwijl alle andere zienden vastzitten in een mist van twijfels en wantrouwen.

In de genezen man lijkt niemand zich te interesseren, merkwaardig genoeg. Niemand vindt het fijn voor hem dat zijn ogen zijn genezen. Het is eerder storend in de ogen van de mensen. De farizeeën en hun aanhangers denken vanuit systemen; mensen zijn bijkomstig. Zij hebben het vooral op Jezus' waarachtigheid gemunt, op zijn identiteit: 'Die Man komt niet van God, want Hij onderhoudt de sabbat niet.' (Johannes 9, 16) Met het wonder zitten ze vooral verveeld. Er ontstaat verwarring. Wat de genezene vertelt, kan niet waar zijn.

Dat mag niet

Er worden twee denkpistes begaan. Misschien is er helemaal geen wonder gebeurd. De farizeeën spelen met de gedachte dat hij helemaal niet blind is geweest en ze spreken de ouders aan: 'Is dit jullie zoon? Hoe komt het dat hij blind was en nu kan zien?' De ouders zijn vooral bang: wie Jezus volgt, wordt uit de synagoge gebannen. Een open en vrij gesprek is het duidelijk niet. Ze willen enkel antwoorden dat de man inderdaad hun zoon is en dat hij blindgeboren is. (Johannes 9, 17-23) 

De farizeeën richten daarna hun pijlen op de 'zogezegde' Aanstichter van het wonder: 'Die Man is een zondaar, dat weten wij.' (Johannes 9, 24) Merk op: ze denken het niet, ze wéten het. Er weerklinkt veel pretentie en weinig waarheid. Volgens de farizeeën moet God de eer krijgen, en bij uitbreiding dus zijzelf, maar zeker Jezus niet. De genezen man reageert verbouwereerd. Jezus moét wel godvrezend zijn, hoe zou God anders tekenen kunnen stellen langs Hem? (Johannes 9, 30-33)

De farizeeën weigeren het te aanvaarden. Ze luisteren helemaal niet. (Johannes 9, 27) Hun laatste argument lijkt wat op de aantekening van de missiepater: ze roepen tegen de man. Macht is altijd een argument. 'Wie denk je wel dat je bent?', schreeuwen ze hem toe. Hij was blindgeboren, dus zondig. En hij leest hen de les? Kwaad werpen ze hem buiten. (Johannes 9, 34) Het mag niet waar zijn.

Inzicht

Dit wonderverhaal vertelt in de eerste plaats hoe mensen blind zijn voor Jezus en zijn Boodschap. Langs de blindgeborene wil Jezus ons duidelijk maken dat Hij ons de ogen wil openen voor de Boodschap van God. De blindgeborene kan nu Jezus zien en komt daardoor tot geloof. (Johannes 9, 36-38) Maar dit beeld wordt meteen omhooggetild, want Jezus zal niet zichtbaar en tastbaar blijven voor de mensen. Ook dan worden ze uitgenodigd om te geloven in de Mensenzoon. (Johannes 9, 39) 

Een gelijkaardig gesprek heeft Jezus verderop in het Johannesevangelie met Tomas, die maar niet kan geloven dat Jezus verschenen is aan de andere leerlingen. Pas wanneer Hij Jezus zelf kan zien, komt hij tot geloof. (Johannes 20, 24-29) We moeten leren te geloven zonder te zien. Dat doen we door in te zien wie de Mensenzoon is.

De farizeeën beweren hooghartig dat zij zien - met andere woorden: dat ze inzicht hebben - en juist dat maakt het nog erger voor hen. (Johannes 9, 41) Hun blik op de waarheid is vertroebeld door allerlei regels en door hun sociale positie. Waarheid is vaak wat men wil geloven en aannemen. De farizeeën zitten vast in hun eigen, bekrompen waarheid. Helaas, want dat is niet de waarheid van Godswege.

Wat geloof jij? Lukt het je om voorbij regels en eigen ideeën tot bij God te komen in je geloof? Wie is God voor jou? Laat je toe dat God zich openbaart als gans Andere? En wie wij jij graag zijn voor de Heer?

Eten en drinken en zoveel meer (7-8 maart 2026)

Johannes schildert in het verhaal over de Samaritaanse vrouw een markant drieluik in woorden. Wat er in beelden uitgeschreven staat, is zoveel meer dan een dialoog over soorten water en soorten tempels. Er zit een dieptelaag in die vooruitwijst naar Pasen. Het is vooral een grafisch manifest over oprechtheid van geloof. Wat verlangt God van ons? En wat is niet relevant?

• Voor de lezingen van de derde zondag in de Veertigdagentijd A: klik hier.

Eerste luik: dorst

Jezus is met zijn leerlingen onderweg van Judea naar Galilea. In Sichar gaat Jezus uitgeput bij een bron zitten terwijl de leerlingen in de stad eten halen. Het is middag en de zon staat hoog. Niets menselijks is Jezus vreemd, zo maakt Johannes ons duidelijk. De Mensenzoon is moe van de voettocht en Hij heeft dorst. (Johannes 4, 5-6)

Er komt een Samaritaanse vrouw water putten uit de bron. Jezus vraagt haar wat te drinken. De vrouw is verbouwereerd: waarom zou een Jood om water vragen aan een Samaritaanse? Hij zou onrein worden door haar. Niets is hier wat het lijkt. Ja, Jezus heeft vast en zeker dorst op die warme middag. Maar Hij grijpt dit gevoel aan om de vrouw te wijzen op een veel diepere dorst, die spiritueel is van aard. Langs een omweg komt Hij bij het verlangen van de Samaritaanse vrouw om door God geliefd te worden. Ze hongert en dorst naar geloof. En die dag breekt al aan! (Johannes 4, 9-11)

Is Jezus dan méér dan Jakob, die de bron daar in Sichar heeft geschonken en er zelf uit heeft gedronken? Dat is Hij zeker en dat lezen we hier al tussen de regels door. Op zijn weg naar Golgota zal Hij uitgeput zijn kruis dragen. Aan het kruis zal Hij om drinken vragen. (Johannes 19, 16-17 en 28-30) Jezus zal uit de wereld terugkeren naar zijn Vader en uit Liefde voor wie Hem volgt, zal Hij tot het uiterste gaan. (Johannes 13, 1) Met de instelling van het nieuwe Verbond zal Hij het levende water worden, door op te staan uit de dood. (Johannes 20, 1-18)

Zal de Samaritaanse vrouw tot zijn volgelingen behoren? Voorlopig begrijpt ze niet wat Hij bedoelt. Hij heeft het over water die alle dorst verzadigt, maar waar gaat het over? (Johannes 4, 13-15) Zij denkt nog steeds aan het water uit de put waar ze bij staan, al zal dat vlug veranderen. Ze vraagt Hem wel al om water: de rollen lijken plots omgedraaid. Wat Hij in symbolen aanbrengt, spreekt haar alleszins aan.

Tweede luik: verwarring

De Samaritaanse - haar naam zullen we nooit kennen - herkent in Jezus een profeet: Hij spreekt duidelijk in Gods Naam. Maar zijn de woorden die Hij spreekt ook voor haar bestemd? Ze hebben alvast dezelfde voorouders. Niet toevallig vindt dit gesprek plaats aan Jakobs bron. 

Echter, Samaria wordt door de Joden als een onrein volk bestemd. In de Assyrische ballingschap zijn kolonisten uit Mesopotamië in de streek gehuisvest en niet-gedeporteerde Joden hebben gaandeweg huwelijken aangegaan met kolonisten. Op religieus vlak is er een vermenging ontstaan van de Thora met andere gebruiken. Er is op de berg Gerizim zelfs een eigen tempel gebouwd. De Samaritanen worden in Jezus' tijd om godsdienstige en raciale redenen als onrein beschouwd. Het omgaan met Samaritanen en het aanraken van hun voorwerpen maakt Joden onrein. Dat taboe doorbreekt Jezus radicaal.

Jezus is een profeet, dat erkent de vrouw, maar wat kan zij doen? Moet ze bidden tot God op de Gerizim of in Jeruzalem? Het antwoord is eigenlijk al gegeven twee hoofdstukken eerder. Kwaad heeft Jezus de kooplieden van het tempelplein in Jeruzalem weggejaagd. De echte onreinheid schuilt in het geld dat van de tafels op de grond valt. (Johannes 2, 13-22) 'Breek de tempel maar af,' zegt Jezus, 'en Ik zal hem heropbouwen in drie dagen.' (Johannes 2, 19) Een straffe uitspraak, over een tempel die nog niet eens helemaal af is.

Het antwoord geeft Jezus trouwens evenzeer tijdens het gesprek met de Samaritaanse: de bron waaraan ze elkaar spreken, ligt namelijk aan de voet van de Gerizim. Dat is niet toevallig. Jezus heeft de tempel in Jeruzalem bezocht en staat nu nabij de tempel van de Gerizim. Vanaf het begin van zijn verkondiging wordt duidelijk dat zijn Boodschap de kneuterige, enggeestige devotie rond die gebouwen ver overstijgt. Ze zijn slechts tijdelijke constructies.

Derde luik: overgave

De verwarring die leeft bij de Samaritaanse vrouw is niet nodig. De eigenlijke vraag gaat niet over welke tempel de juiste is. God woont niet in stenen. Hij woont in het geloof van mensen. Wie zich toevertrouwt aan de Heer en put uit de bron van het levend water, zal gered worden. Wie is 'echt' in de ogen van God? Zij die Hem aanbidden, vervuld van Geest en waarheid. (Johannes 4, 23-24) Jezus zegt dit heel uitdrukkelijk, tot twee keer toe.

De Samaritaanse vrouw belijdt spontaan dat ze de Messias verwacht. Hier zegt Jezus heel uitdrukkelijk: 'Ik ben het.' (Johannes 4, 25-26) En vol van de Geest trekt ze naar het dorp om te vertellen dat ze Iemand heeft ontmoet die zegt de Messias te zijn. (Johannes 4, 28-30) Ze twijfelt aanvankelijk nog: 'Zou dat niet de Messias zijn?' (Johannes 4, 29) Ze heeft Hem zelf pas ontmoet en ze wil deze ervaring al delen. Dat is de tweede overgave aan God: je geloof, - in verwondering, twijfel en onzekerheid - met anderen delen. 

Het doel van het getuigen van je geloof is niet dat mensen jou zouden bewonderen of verheerlijken. (Johannes 4, 40-42) Dat is wat de meeste Schriftgeleerden en farizeeën zouden doen: de eer opstrijken. Het gaat over Jezus, over Hem alleen. Hem mogen ze ontmoeten en leren kennen. Dat gebeurt ook in Sichar: ze geloven in de Heer omdat Hij hun Redder is. Dank zij de Samaritaanse weliswaar. Dat we haar naam niet kennen, beklemtoont nog eens dat het verhaal uiteindelijk over de Messias gaat.

Ook over voedsel wordt gesproken. En zoals Jezus uiteindelijk wellicht niet heeft gedronken uit de Jakobsbron, zal Hij ook niet eten van wat men wil voorschotelen. De voeding wordt opnieuw als symbool aangewend, parallel met het water. Jezus zegt: 'Mijn voedsel is: de wil doen van Hem die Mij gezonden heeft en zijn werk voltooien.' (Johannes 4, 34) De Vader staat centraal: God in de hemel. Niet het aardse water of voedsel.

Het drieluik en wij

Wat doen wij met ons geloof? Herleiden we het tot minutieuze regeltjes die we nauwgezet opvolgen, omdat geloven zo tastbaar en beheersbaar blijft? Durven we de kern van ons christenzijn benaderen: dat Jezus Christus de Zoon van God is en dat Hij verrezen is op de derde dag? Laten wij de Geest toe in onze overtuiging: stellen wij ons geloof open voor de frisse Wind van Godwege? Of bewaren we het liever achter slot en grendel? 

Laat ons gebruik maken van deze Veertigdagentijd om onze liefde voor God te verdiepen. We kunnen daartoe de afzondering opzoeken, zoals Jezus de eerste zondag in de dorheid van de woestijn verbleef. Of zoals Jezus met enkele leerlingen de berg beklom, vorige zondag in het evangelie, kunnen we stappen doorheen de pracht van de natuur, in een bijna hemelse omgeving. We kunnen ook met mensen in gesprek gaan, zittend bij een bron of op een bankje, of na een viering samen aan de kerkdeur staand, en daarin de kracht van samen geloven ervaren.

We mogen ons geroepen weten om ons te vervullen met Geest en waarheid, op zoek naar een intense en inspirerende verbintenis met God.

Het ultieme voorteken (28 februari-1 maart 2026)

Het beklimmen van een berg is een indrukwekkende belevenis. Het vraagt veel kracht en doorzetting en een avontuurlijke ingesteldheid. Het vraagt ook een bewuste keuze om op de veilige, welomlijnde weg van een heuvelachtig landschap toch een afslag te nemen en dat ongemakkelijke bergpad te kiezen. Wie niet goed is voorbereid en niet aandachtig is onderweg, kan zwaar ten val komen. De Veertigdagentijd is de uitgelezen tijd om het bergpad naar binnen heel bewust te kiezen, een avontuurlijk traject dat juist omwille van de uitdaging ook een verrijking kan zijn voor je spiritualiteit en je identiteit.

• Voor de lezingen van de tweede zondag van de Veertigdagentijd A: klik hier.

Verhaalvorm

De gedaanteverandering van de Heer is een bijzonder complex verhaal. Het kan zeker niet gelezen worden als een feitenrapport. Dit verhaal vertelt een theologische waarheid, het brengt een ons overstijgende werkelijkheid onder woorden. We mogen deze verhaalvorm niet verwarren met fantasie. Er wordt wat verderop geen zwerkbal gespeeld en er klinken geen optaterspreuken begeleid door wild gezwaai met een toverstaf. 

De gedaanteverandering is niet van magische aard. Het vertelt een verhaal omdat een theologisch traktaat nog een stuk ingewikkelder zou zijn. We doen dit verhaal het meest onrecht aan wanneer we haar diepste intentie niet respecteren: dit is christologie in beeldtaal. Het wezenlijke van Christus, zijn Boodschap en zijn aardse verblijf komt hier aan bod.

Hoog

Het verhaal valt meteen met de deur in huis. Jezus beklimt een berg, samen met Petrus, Jakobus en Johannes. Verder is er niemand: het betreft een klein gezelschap. Het is niet zomaar een heuvelrug, nee: ze beklimmen een hoge berg. (Matteüs 17, 1) Hoogte is van belang hier. Jezus en de drie leerlingen komen dichter bij de hemel, en worden verder weg van de vlakke wereld verwijderd. 

Ze kunnen het gewemel overschouwen en maken er geen deel meer van uit. Het landschap is ruiger, de klim is ongetwijfeld een uitdaging. Er is geen drukte, geen rumoer, geen afleiding hoog op de berg. In het majestueuze landschap ervaren ze hoe klein een mens eigenlijk is en hoe prachtig de schepping. Het staat in schril contrast met de onbeduidendheid en het banale waarin mensen zich verliezen in de vlakke wereld van elke dag. 

Berg zonder Naam

Merkwaardig detail: de berg heeft geen naam, terwijl vaak heel specifieke plaatsbeschrijvingen in evangelieverhalen staan vermeld. De plaats doet er immers niet toe. De locatie blijft een mysterie omdat de betekenis van de berg ligt in wat erop staat te gebeuren. Het zal tijd en ruimte overstijgen. We hebben tot nu toe één Bijbelvers gelezen. Verhalen zijn heel effectief om veel te zeggen in weinig woorden.

Het volgende vers is minstens even verhelderend. Het uitzicht op hoge hoogte is wellicht adembenemend, maar vooral een inzicht zal hun keel dicht hebben geknepen. Er gebeurt een metamorfose (in het Grieks: 'metemorfootè', Hij veranderde van gedaante) voor hun ogen. Zijn gelaat wordt stralend als de zon en zijn gewaad witter dan het licht. (Matteüs 17, 2) Het Licht brengt God in beeld. Zoals het vuur van de brandende braamstruik. (Exodus, 3, 1-6) God verschijnt aan Mozes in een onbenaderbaar vuur. Zowel het heldere licht als het vuur scheppen een afstand tussen mens en God. Wij hebben niet zomaar toegang tot God. Er is geen magie in het spel. Dit gaat over symboliek. Over sacramentaliteit.

Tabernakel

Plots blijken ze in vers 3 niet met zijn vieren te zijn op de berg. Uit het niets worden Mozes en Elia vernoemd, die in gesprek zijn met Jezus. Zij spreken met Jezus, niet met de leerlingen. Een Goddelijke dialoog grijpt plaats: Jezus, de Zoon van God, spreekt met Mozes, die de Wet vertegenwoordigt, en met Elia, die staat voor de Profeten. Samen bekleden deze beide verschijningen de Traditie van de Heer die op weg is gegaan met zijn Volk, vanaf het eerste begin tot dat moment. En Jezus staat op gelijke hoogte met hen. (Matteüs 17, 3) Hij wist Wet en Profeten niet uit, maar is organisch met hen verweven. Jezus ís de Wet en Profeten, meer bepaald: de vervulling  van Gods Belofte langs een Nieuw Verbond dat weldra wordt gesloten.

Petrus spreekt de Heer aan, midden in dit mystiek gebeuren. Hij stelt voor om drie tenten te bouwen: drie tabernakels, drie beschermende heiligdommen waarin het Goddelijke kan verwijlen, weg van de elementen, (Matteüs 17, 4) zoals eertijds de tent van het Verbond. (Exodus 25) Jezus zal weldra de nieuwe Ark belichamen, wanneer in Hem het Verbond tussen God en zijn Volk wordt vernieuwd. 

Christologie

Een Goddelijk spreken onderbreekt Petrus' voorstel: de hemelse Vader weerklinkt vanuit een wolk. Ook de wolk is vervuld van helder licht. Mozes, Elia, de Zoon en de Vader: ze zijn verenigd in Licht, in goddelijkheid. (Matteüs 17, 5) De Vader herhaalt zijn woorden van bij Jezus' doopsel door Johannes de Doper: "Dit is mijn geliefde Zoon, in Hem vind ik vreugde." (Matteüs 3, 17) Dit keer wordt er nog een duidelijk directief aan toegevoegd: "Luister naar Hem." Gehoorzaam Hem. De tijd is immers rijp.

In de volgende hoofdstukken wordt vooral nog gesproken over de hemel en het Rijk Gods. (Matteüs 18-20) Daarna doet Jezus zijn intocht in Jeruzalem en richt Hij zich streng tot de Schriftgeleerden, terwijl Hij voorspelt wat er zal gebeuren wanneer de Mensenzoon terugkomt. (Matteüs 21-25) Het lijden en sterven van de Heer is niet meer ver weg. En dat klinkt ook in hoofdstuk 16, dat aan de gedaanteverandering voorafgaat: "Wie achter Mij aan wil komen, moet zichzelf verloochenen, zijn kruis op zich nemen en Mij volgen. Want ieder die zijn leven wil behouden, zal het verliezen, maar wie zijn leven verliest omwille van Mij, zal het behouden." (Matteüs 16, 24-25) 

Wellicht de meest veelzeggende aanwijzing om de gedaanteverandering van de Heer te plaatsen, is Jezus' vraag aan zijn leerlingen, eveneens in het vorige hoofdstuk: "En jullie, wie zeggen jullie dat Ik ben? " (Matteüs 16, 15) Wat is het wezen van Christus? Wie is Hij? Het is eveneens Petrus die dan begeesterd spreekt: "U bent de Messias, de Zoon van de levende God." (Matteüs 16, 16) Er klinkt heel veel christologie in de gedaanteverandering. Het is geen luchtige thematiek. Maar dat mag in de Veertigdagentijd, op weg naar Pasen.

Zelfde symbolen

Dichter bij Pasen zal Petrus vloekend en zwerend uitroepen: "Ik ken die man niet!" (Matteüs 26, 74) En daarmee komen we bij het Christusmysterie waar de gedaanteverandering een voorteken van is, een vooruitwijzing: het lijden, sterven en opstaan van de Heer. Daarin komen veel symbolen terug. 

Zijn ondergewaad zal niet worden gescheurd, boven op de heuvel van Golgota. (Matteüs 27, 35 en Johannes 19, 23) Op een minder imposante verhoging dan de hoge berg zal het kruis worden opgericht. Het licht zal doven: duisternis zal de aarde bedekken. (Matteüs 27, 45) Het voorhangsel van de tempel zal scheuren. Het tentdoek wordt door toedoen van mensen vernield. (Matteüs 27, 51)   

De rijkdom van het verhaal van de gedaanteverandering is onuitputtelijk en heel inspirerend in voorbereiding op Goede Vrijdag en Pasen. Laat ons, in navolging van Jezus en de drie leerlingen, de naamloze berg beklimmen en dichter bij de betekenis van het lijden en sterven van de Mensenzoon komen: de betekenis binnen ons geloof en bijgevolg ook voor onze eigen diepste spiritualiteit.

'Had ik niet gezegd: blijf eraf?' (21-22 februari 2026)

'Had ik niet gezegd: blijf eraf?', hoor ik een moeder kijven met opgestoken wijsvinger. De supermarkt staat vol kleurrijke lokmiddeltjes, vooral in het gangpad. Mama heeft goede afspraken gemaakt met haar dochter voordat ze de winkel zijn binnengegaan. Daar wijst ze haar dochter trouwens nog eens duidelijk op, met gefronste wenkbrauwen. Het meisje staat half bedremmeld, half kwaad te kijken, met de bijhorende pruillip en gekruiste armen. 'Maar ik vind het zo mooi', tracht dochterlief nog in te brengen, tevergeefs. 'Nee is nee!', breekt mama de discussie abrupt af. Dit is het scheppingsverhaal in een notendop, denk ik spontaan, terwijl ik tracht te kiezen tussen appelmoes met of zonder stukjes. Eva en de appel... Laat ik voor de veiligheid toch maar gaan voor halve peren.

• Voor de lezingen van de eerste zondag in de Veertigdagentijd A: klik hier.

Paradijs 

Adam en Eva hebben een rustig leventje in het aards paradijs, sprookjesachtig en zorgeloos. Totdat een slang de complete harmonie verstoort. Het mythische gesprek in de paradijselijke tuin begint met een leugen van een slang. Voor de duidelijkheid: ook dit sluwe dier is door God geschapen. De slang spreekt Eva aan: ‘Heeft God werkelijk gezegd dat jullie van geen enkele boom in de tuin mogen eten?’ (Genesis 3, 1) Het is slim gevonden natuurlijk. Links slaan om rechts te vangen, noemen we dit in Vlaanderen. 

Eva weerlegt in haar goedheid zijn uitspraak resoluut: ‘We mogen de vruchten van alle bomen eten, behalve die van de boom in het midden van de tuin. God heeft ons verboden van de vruchten van die boom te eten of ze zelfs maar aan te raken. Doen we dat toch, dan zullen we sterven.’ (Genesis 3, 2-3) Er klinken trouw, eerbied en gehoorzaamheid in deze woorden.

De slang - hij had toen waarschijnlijk nog pootjes (Genesis 3, 14) - is in zijn opzet geslaagd. Het interesseert hem niet of de mensen mogen eten van andere bomen. Met zijn listige omweg is de aandacht nu helemaal gevestigd op de boom van de kennis van goed en kwaad, en meer bepaald op de verboden vruchten die eraan bengelen. Zijn vruchten zien er heerlijk uit, ze zijn een lust voor het oog. Eva vindt het plots heel aanlokkelijk dat de boom haar wijsheid kan schenken. (Genesis 3, 6a) Gretigheid neemt bezit van de mens.

Twijfel

De slang relativeert de strenge woorden van God: ‘Jullie zullen helemaal niet sterven. Integendeel, God weet dat jullie ogen zullen opengaan zodra je daarvan eet, en dat jullie dan als God zullen zijn en kennis zullen hebben van goed en kwaad.’ (Genesis 3, 4-5) Daarmee gaat de autoriteit van God aan het wankelen. Hier eindigt de paradijselijke toestand eigenlijk al. De twijfel is gezaaid, de wandaad wordt weldra geoogst.

De slang werkt in op het verlangen van mensen om nieuwe dingen te ontdekken en vooral op de drang om te doen wat niet mag. Het betreft hier niet het negeren van een vage aanwijzing: God heeft het hun heel uitdrukkelijk verboden. Het is bovendien het enige wat Hij hun verboden heeft. Zelfs die ene richtlijn opvolgen, zal Adam en Eva niet lukken. Eva plukt een paar vruchten en eet ervan. Ze geeft ook wat aan Adam, die bij haar is, en ook hij eet ervan. (Genesis 3, 6a) Eva verplicht hem niet, ook hij eet van de vruchten uit vrije wil. We ontmoeten hier de keerzijde van vrijheid: het begaan van misstappen.

Nieuwe normaal

Ze zijn in de val getrapt. De slang lijkt overigens gelijk te krijgen: ze sterven helemaal niet bij het eten van de vruchten. Er gebeurt daarentegen iets heel merkwaardigs: Adam en Eva merken plots dat ze naakt zijn. Daarom rijgen ze vijgenbladeren aan elkaar en maken er lendenschorten van. (Genesis 3, 7) Het kwaad is geschied: Adam en Eva zijn voorgoed hun onschuld kwijt. 

Na het eten van de vruchten krijgen ze besef van schaamte. Het ideaal moet plaats ruimen voor de realiteit, het hemelse wordt vervangen door het aardse. In de idylle van het ongeschonden paradijs was schaamte niet nodig. Nu naderen ze de aardse realiteit die gekenmerkt wordt door de vrije keuze tussen goed en kwaad, en de gewaarwording van schuld en schaamte.

Een ander verhaal

In 1961 zijn twee kleitabletten uit Oegarit ontdekt. Tien jaar geleden kunnen twee Nederlandse wetenschappers – oudtestamentica Marjo Korpel en taaldeskundige Johannes de Moor – een oerversie van het scheppingsverhaal in de tuin van Eden reconstrueren: een mythe die gedateerd wordt rond de 14e eeuw voor Christus. De auteurs van Genesis moeten deze tekst zeker hebben gekend: de Kanaänitische Baälcultus is in de Schrift en in het Beloofde Land nooit ver weg. Er wordt algemeen aangenomen dat Genesis is geschreven na de Babylonische ballingschap, in de 5e eeuw voor Christus, op basis van verhaalbronnen uit de 9e of 10e eeuw voor Christus. De joodse verhaalbronnen zijn dus aanmerkelijk jonger.

Een korte samenvatting van de mythe over het ontstaan van de sterfelijke mens. De god Horan wil de hoogste plaats in de godenwereld innemen, boven op de berg Ararat. (De Kanaänieten belijden een polytheïstische godsdienst.) De hoogste god El straft Horan door hem van de hemelse berg te werpen. Woedend transformeert Horan de boom van het leven in de goddelijke wijngaard - de boom die de goden de eeuwigheid schenkt - in een boom van de dood. Dat doet hij door zich er als giftige slang in nestelen: niemand kan nog eten van de levensvruchten. De god Adam wordt door El aangewezen om de boom te bevrijden. Het loopt verkeerd af: de slang bijt hem. Adam is god af en moet daarna als mens verder. Bijgevolg wordt hij ook sterfelijk. Hij krijgt een vrouw als gezellin. Zo zal het voortbestaan van de mensen toch verzekerd worden: zelf zullen ze sterven, maar hun nageslacht zal het leven verderzetten. Horan heeft zich intussen bekeerd en verwekt geboortegodinnen die de mensen helpen om de zwangerschap en geboorte gunstig te laten verlopen.

Zelfde levensles

De gelijkenissen zijn treffend. In Genesis heet God ook ‘El’. Het verhaal speelt zich ook in de paradijselijke tuin af, die eveneens gelegen is tussen de Tigris en de Eufraat. (Genesis 2, 14) Ook in Genesis wordt Adam door de Goddelijke boom sterfelijk (Genesis 3, 22-24) en zal Eva kinderen moeten baren om het leven van de mensheid verder te zetten (Genesis 3,  16). 

Belangrijkste verschilpunten: Adam is in Genesis nooit een god geweest. Dat kan ook niet: het jodendom is een monotheïstische godsdienst. In Genesis neemt het paradijselijke paar de vrucht zelf tot zich, uit eigen keuze, uit eigen vrije wil. Het wordt Adam niet opgelegd, zoals in de Kanaänitische mythe. Een ethische laag wordt in Genesis binnengebracht door aan de vruchten de kennis over goed en kwaad te verbinden. Het verlies van het eeuwig leven is de straf die God de mensen daarna oplegt: ze zijn immers aan God gelijk geworden. (Genesis 3, 22-24)

Blijf eraf!

In de beide scheppingsverhalen komt een zelfde thema terug. El zegt het tegen Horan, de Heer zegt het tegen Adam en Eva: blijf weg van de boom die Goddelijk is. Het is in beide verhalen heel helder: de superioriteit van God (van El) staat op het spel. Wie dus God wil evenaren, begaat een enorme fout. Dat is een belangrijke boodschap in dit verhaal. Het staat nog nét niet vermeld in de tekst: ‘Had ik niet gezegd: blijf eraf?’

Doorheen de beide verhalen zweeft een kernthema, dat echter nergens uitdrukkelijk wordt benoemd: de vrijheid. Een bandeloze vrijheid is niet leefbaar. God stelt één grens aan de paradijselijke vrijheid: de vruchten van de boom van de kennis van goed en kwaad mogen ze niet eten. En toch eten Adem en Eva er van. Uiteraard is God kwaad. Ze zijn ondankbaar, ongehoorzaam en bovenal gretig naar de kennis en macht die alleen Hém toekomt. Ze willen zijn plaats innemen.

Tragiek

Het tweede scheppingsverhaal in Genesis (Genesis 2,4 - 3, 24) kent heel wat gelaagdheden. In het fragment dat deze zondag wordt voorgelezen, ontdekken we hoe vrijheid, gehoorzaamheid, geweten en sterfelijkheid eigen zijn aan ons leven, maar dat ze het leven meteen ook complex en tragisch maken. Dat herkennen we al te vaak in ons eigen bestaan. De twee scheppingsverhalen trachten een zinvol en betekenisvol geloofsantwoord te bieden op de oorsprong van ons leven en de vrijheden en beperkingen die ermee verbonden zijn. We mogen troost en kracht putten uit deze eeuwenoude wijsheid.

Op de vraag of het waar is wat in het tweede scheppingsverhaal staat geschreven, luidt het antwoord dus volmondig: ja! Of het allemaal precies zo is gegaan als in de verzen is geschreven, daarop lijkt me het antwoord even duidelijk. Uiteraard niet. Het betreft een mythologische tekst: een veelzeggend en diepgravend verhaal dat belangrijke facetten van ons geloof en ons leven tracht te omschrijven. Genesis is geen documentaire. We worden uitgenodigd om de Schrift te waarderen als bron van ons Leven, als Goddelijke leidraad in ons bestaan. Welkom in de Veertigdagentijd!

Aswoensdag: As is wat blijft (18 februari 2026)

as is wat blijft
wat rest van wat was
goedheid die faalde
schaduw en kilte

as van nijd
van verdriet
as van woede
en van wrevel

as van vlucht
van verzet
as van stugheid
en ontwijken

as van leed
van misdaan
as van schaamte
en gepieker

as is wat blijft
wat rest van wat was
kans tot verzoening
opnieuw beginnen

as van inkeer
en bereidheid
as van nieuwheid
en bekering

as van delen,
zich ontzeggen
as van stilstaan
en van bidden

as is wat blijft

wat rest van wat was

voeding voor toekomst

in Gods genade

as van hoop:
Nieuw Verbond
as van Leven
uit de dood

Voor een tekstmeditatie bij Aswoensdag: klik hier en klik hier.

Voor de lezingen bij Aswoensdag: klik hier.