Welkom op de blog "Geloof en Spiritualiteit".
Neem zeker eens een kijkje in het blogarchief!

Dit is de komende tekst:
- Advent: 'Scheurde U de hemel maar open...' (28-29 november 2026).

15 september 2023

Hoe is dit kunnen gebeuren? Reflecties bij de aanpak van seksueel misbruik in de Kerk (17-18 september 2023)

Schrijven over geloof en spiritualiteit in volle storm rond het seksueel misbruik binnen de katholieke Kerk en het onderwerp niet aankaarten, dat lijkt me ongepast. Daarom waag ik me aan een uitgebreide reflectie. Nee, ik ben zeker niet de eerste met een visie hierover en ik zal heus niet de laatste zijn. Met aandacht voor nuance wil ik trachten om verschillende perspectieven in beeld te brengen, met het grootste respect voor de slachtoffers en het leed dat hun is aangedaan. Doorheen de jaren kwam ik helaas al meerdere keren in verschillende contexten in contact met het seksueel misbruik binnen de Kerk. Getuigenissen van slachtoffers zijn telkens weer een mokerslag. Maar voor het slachtoffer zelf is de mentale pijn telkenmale tientallen keren zwaarder.

Diepe crisis

Dat de crisis naar aanleiding van het seksueel misbruik in de Kerk een diep dal is, mag eigenlijk geen verrassing zijn. De Kerk heeft zichzelf decennia lang in haar eigen kern geraakt. Het misbruik, het gebrek aan daadkracht en de ontkenning gaan in tegen de eigen christelijke boodschap. Ik durf te stellen dat de Kerk zich in de grootste crisis wereldwijd bevindt sinds de Reformatie. Het misbruik en het ontkennen en indekken ervan gaan echter ook in tegen de Mensenrechten en de burgerlijke wetgeving. Het zijn misdaden. Door het gerecht niet in te lichten, werd het gezag van de overheid ondermijnd. Er volgde bovendien ook amper interne rechtspraak of bestraffing. Dit alles zet de geloofwaardigheid van de Kerk op het spel en haar maatschappelijke rol eveneens.

Appèl

Dat we als gelovigen erkennen dat er veel kwaad is aangericht en toegedekt, is noodzakelijk om onze eigen geloofwaardigheid als gelovige rechtop te kunnen houden. Walging bij de zwaarte van de misdrijven is passend, anders kunnen we onszelf ethisch niet in de ogen kijken. We mogen niet vluchten in het minimaliseren of banaliseren, wegkijken of ontlopen van het onrecht. De erkenning is een ethische en spirituele noodzaak. Het is ook noodzakelijk voor het welzijn van de slachtoffers.

Er komt een dynamiek op gang. Het zijn gelovigen die de Kerk appelleren op haar ethische, pastorale en burgerlijke verantwoordelijkheid. Het gelaat van elk slachtoffer hoort een appèl te zijn op de verantwoordelijkheid van de Kerk, om het in analogie met Levinas uit te drukken.

Slachtoffer, onmacht en angst

Wat doet het misbruik met een slachtoffer? Ik tracht een algemene impressie te geven. Die zal zeker niet alles omvatten. 

  • Kenmerken misbruik

Het misbruik wordt ervaren als fundamenteel onrechtvaardig. ‘Waarom overkomt mij dit?’, vragen slachtoffers zich af. Het werkt bovendien demoraliserend: het ethisch kompas wordt verbrijzeld, flagrant kapotgeslagen, zonder uitleg, zonder begrip. Er is niet langer goed en kwaad, want ze lopen dooreen. Het slachtoffer ervaart verder een diepe onmacht. Er wordt kwaad aangedaan en men kan het niet ontlopen. Niemand komt hem of haar redden. De dader creëert een ‘gietvorm’ voor het onrecht. Daarnaast wordt het meest intieme van de mens geschonden. Het slachtoffer verliest alle waardigheid, is letterlijk verontwaardigd, en dat in de fase van ontwikkeling, van onvolgroeidheid. Ook is er een onherstelbare breuk in het basisvertrouwen. Het slachtoffer verliest de veilige onschuld, de gezonde groeiomgeving. Niets is meer als voorheen. Het misbruik is vaak gekoppeld aan machtsuitoefening en het opleggen van een zwijgplicht. Het slachtoffer ondergaat de terreur in geestelijke gevangenschap. Na het misbruik zou een verwerking moeten aanvangen, maar de rouwervaring wordt verstoord. Jonge slachtoffers (of: overlevers) willen rouwen om de verminkte, verloren jeugd, maar krijgen de gelegenheid niet omdat het onrecht omhuld wordt (werd) door een taboe en niet eens erkend wordt. Hiermee heb ik de volwassen slachtoffers, zoals kloosterzusters, confraters of leken, niet beschreven.

  • Mentale gevolgen

Mentaal komt een slachtoffer ‘gedesorganiseerd’ uit het misbruik: ongewild scheefgetrokken in denken, voelen en handelen. In eerste instantie zijn er gevoelens van schaamte, hulpeloosheid, machteloosheid, schuld, lichaamshaat... Wanneer er geen verwerking mogelijk is, blijven deze gevoelens des te langer ronddwalen. Het onrecht van het uitblijven van erkenning maakt het dus nog complexer. Na de aanvankelijke shock volgt doorgaans ontkenning. Men  wil het allemaal vergeten, het uitwissen. Dat lukt uiteraard niet.

Op lange termijn bemerkt men vaak depressies, fobieën, een negatief zelfbeeld, bindingsangst, vertrouwensverlies, en vluchtmechanismen, zoals sociale isolatie, agressie, medicatie- of alcoholmisbruik, en zelfmoord soms. Meestal zijn de gevolgen van het misbruik niet gewild door de dader, die vooral met eigen behoeften bezig is. Maar ze zijn er wel. Omwille van de mentale problemen zijn slachtoffers al te vaak als ‘labiel’ en ‘opstandig’ afgeschilderd en niet ernstig genomen. Psychische kwetsbaarheid was vroeger een taboe en is dat eigenlijk nog steeds.

Veel slachtoffers zwegen en droegen hun leed alleen. Als ze het al vertelden, werden ze vaak niet geloofd door hun ouders en familie, die een heilig vertrouwen stelden in de clerus. Of het moest stil gehouden worden om de schande te mijden. Ook zij leefden in de seksuele taboesfeer die heel lang maatschappijbreed heeft bestaan. De Kerk had geen octrooi op het taboe, maar ze voedde het alleszins sterk.

Kerk, macht en angst

Wat heeft de Kerk gedaan? Hier moeten we ons bewust zijn van een veralgemening uit onwetendheid. De lokale Belgische Kerk is en was niet één structuur. Naast de parochies zijn er ook verschillende kloosterorden, en die vallen vaak onder een eigen gezag. De bisschop kan dus niet zomaar een jezuïet terechtwijzen. We stellen echter vast dat de aanpak binnen alle geledingen lange tijd parallel heeft gelopen: ‘wegkijken en hopen dat het vanzelf weggaat’. Het is een systemisch fenomeen. Er moeten dus gemeenschappelijke componenten zijn die dit mogelijk hebben gemaakt. Let wel: situeren is in geen geval goedpraten.

  • Seksualiteit taboe

De manier waarop de Kerk seksualiteit algemeen beschouwt, speelt uiteraard een rol. Rond seksualiteit heeft altijd een taboe gehangen. Schaamte laat zich niet goed in krachtige woorden of daden uitdrukken, integendeel. Het gegeven seksualiteit is ‘besmet’ door zonde. Eigenlijk is lange tijd alles besmet geweest door zonde. Hoe men ook zijn best deed, zondigen deed men toch. De biecht was dan de bevrijding, ook voor daders. 

De meeste priesters zijn heel jong al gewijd en legden hun celibaatsbelofte niet zelden af in een toestand van seksuele immaturiteit. Gaandeweg kan er frustratie groeien wanneer men zich een basisbehoefte systematisch ontzegt. Onvoldoende seksuele maturiteit leidt overigens ook tot het onderschatten van de impact van seksueel misbruik.

Dan is er ook nog het transgenerationeel misbruik. Sommige daders zijn zelf ook slachtoffer geweest van seksueel misbruik. Dat kan leiden tot pathologisch gedrag. Daarvan is heel weinig geweten. Het zou wel eens een belangrijke factor kunnen zijn.

  • Eenzaam beleid

In de bisdommen en het aartsbisdom was (is) het eenzaam aan de top. Hiërarchie is diep ingebed in de Kerk. Een bisschop of aartsbisschop heeft macht, maar kan daarin een grote onmacht ervaren. Men kan verkrampen en schuilen bij de grote idealen, ver weg van de boze wereld en de duistere kanten van de Kerk. Noem het gerust wereldvreemd en mensenvreemd.

Angst is een vaak de gids geweest: de Kerk krimpt al meer dan een eeuw lang. Het is heel waarschijnlijk dat verantwoordelijken doemscenario’s aan de horizon hebben gezien bij het horen van misbruikverhalen. 

Het is meer dan aannemelijk dat er netwerken van daders (hebben) bestaan, die elkaar beschermden maar ook bedreigden bij gebrek aan steun. In sommige gevallen was zelfs een bisschop of overste betrokken.

Het geheim pauselijk schrijven van Johannes XXIII, Crimen Sollicitationes (1962), heeft evenmin bijgedragen tot een degelijke aanpak. Misbruik moet volgens het document Kerkelijk-intern behandeld worden, met geheimhoudingsplicht, ook voor het slachtoffer wanneer hij of zij aanklager is.

Deze factoren verklaren enigszins hoe de Kerk tot een reactie van ontkenning is gekomen. Nogmaals, hiermee wordt niets gesust, weggemoffeld of goedgepraat. Een machtig instituut heeft zelfs haar macht ingezet om het misbruik stil te houden. Binnen de gegeven omstandigheden had men voor een passende aanpak kunnen kiezen.   

Kwaad

Ben ik kwaad op de Kerk? Ja, natuurlijk ben ik kwaad. Op kortzichtige, onrechtvaardige machtsstructuren en op beleidsmensen die gefaald hebben. Kwaad en teleurgesteld. Toch ben ik de Kerk ook genegen, want ze heeft ook ontzettend veel goeds gedaan, nu nog trouwens. Het leidt tot een complexe houding. Ik wil graag mensen begeleiden in hun geloof, in momenten van ziekte, twijfel, hoop, tegenslag. Het doet me ontzettend veel pijn wanneer hun leed afkomstig is van de Kerk zelf. Maar daar eindigt begeleiding niet, daar begint ze.

Daarom vind ik het ook jammer dat bisschop Bonny in een interview op Radio 1 – misschien wat te spontaan en ondoordacht – zei dat hij “geen priester geworden is om dit nog te moeten opkuisen”. Opkuis is een erg ongelukkige verwoording naar de slachtoffers toe. Zij hebben de ‘vuiligheid’ ook niet gevraagd. Bovendien weet men zich in de pastoraal, en dus ook als priester of bisschop, geroepen om mensen in nood bij te staan. Je kan verbolgen zijn om de armoede, de rampspoed, de tegenslag, maar je zou je niet mogen ergeren aan het ‘vuile werk’. Dat het hier Kerkelijk interne keuken betreft, heeft geen enkel slachtoffer om gevraagd.

Wel deel ik zijn mening dat in de bij momenten redeloze storm van verontwaardiging niet alles op één hoop mag worden gegooid. Dat is ook niet zinvol of respectvol naar de slachtoffers toe. Na een razende storm wordt het immers weer stil. Nieuws gaat niet lang mee. Slachtoffers verdienen blijvende aandacht.

Waarheid en herstel

Zal dit leed ooit verdwenen zijn bij de slachtoffers? Nee. Het verleden kan niet uitgewist worden, de wonde zal nooit helemaal verdwijnen. Wat kunnen wij doen? Respect betonen: luisteren naar de getuigenissen. Bevestigen dat we één gelovige gemeenschap zijn, samen met de slachtoffers, als ze dat wensen. En dat we hen ook begrijpen als ze niet meer kunnen geloven, en dat we hen steunen, onvoorwaardelijk en van ganser harte. Tenslotte moeten we ook mee ijveren voor een standvastig antwoord vanuit de Kerk: respectvol, open en transparant. Het is niet zo dat de Kerk helemaal niets heeft gedaan tot nu toe. Wel moeten we erkennen dat er veel te laat is gezocht naar een passende reactie en dat we als Belgische kerkgemeenschap onvoldoende werk hebben gemaakt van bewustwording. Er wordt de jongste jaren werk van gemaakt, zij het soms nog te voorzichtig en te aarzelend. Welnu, laat het werk doorgaan: meer gericht nog op de slachtoffers. Niet omdat het moet, maar omdat het hoort.

Wat we vooral beter niet doen, is de aanpak en onze eigen opbouwende bijdrage beperken of herleiden tot de sterke emoties die nu rondgaan of ons ondoordacht laten opzwepen door debatten in de media. Polarisatie leidt niet tot oplossingen. De stap na empathisch luisteren is geen lynchpartij, maar zoeken naar manieren om de slachtoffers (en hun families) bij te staan. Op Kerkelijk en maatschappelijk niveau. Wij als Kerk, en wij als samenleving.

Misschien kunnen we ons laten inspireren door Nelson Mandela (1918-2013). Hij heeft in een geladen sfeer van kwaadheid, gekwetstheid en onbegrip gezocht naar waarheid en herstel. Waarheid brengt in beeld wat er is gebeurd. Fragmenten van die waarheid ontdekken we in de vele pijnlijke getuigenissen. Er zou nog meer ruimte vrijgemaakt moeten worden in de Kerk voor herstel, waarbij de klemtoon moet liggen op de begeleiding, niet op het resultaat.

Dit moet een proces van vele jaren zijn. Een louterende pelgrimstocht van een Kerk en haar gelovigen.

Ik hoop dat ik met deze bijdrage niemand tegen de borst stoot. Het zijn mijn reflecties. Er bestaat niet zoiets als 'één juiste visie' in zo'n complexe problematiek. Er bestaat wel zoiets als 'gedeelde hoop'. Hoop is teer. Zij wordt in het wild geweld soms kapotgeslagen. Dat kan niet de bedoeling zijn.

12 september 2023

Geloven is zorgen voor je naaste (16-17 september 2023)

In weinig onderwerpen is Jezus zo radicaal als in de liefde. Merkwaardig genoeg zijn Schriftgeleerden en farizeeën in weinig zo hypocriet als in diezelfde liefde. De liefde kent veel bestaansvormen. Ze is de binding in het bestaan. Er zonder stort ons bestaan genadeloos in. De liefde bestaat verder, met of zonder ons. Aan elk van ons de keuze: ‘to love or not to love’. Zelfs voor Hamlet ging het daar eigenlijk over. De liefde voor God en de vele vormen van naastenliefde delen allemaal hetzelfde beginsel: je stelt je kwetsbaar op en verlangt er diep vanbinnen naar om ook liefgehad te worden.

Vanzelfsprekendheid

In het dubbelgebod vernoemt Jezus de liefde voor God, voor zichzelf en voor de naaste. (Lucas 10, 27)  Dat zijn immers de drie polen waartussen de liefdesdynamiek in het christelijk geloof zich beweegt. Ze bestaan nooit los van elkaar. Wie God bemint, die bemint van daaruit zijn naaste en ook zichzelf. Wie zichzelf bemint (lees: waardeert als Gods schepsel), die bemint vanzelfsprekend ook de naaste en God. Niemand onder de christenen mag leven voor zichzelf alleen. (Romeinen  14, 7) We behoren uiteindelijk toe aan God. (Romeinen 14, 8) Daarop steunt ons geloof.

Paulus is scherp in zijn brief aan de Romeinen: aanvaard elkaar zoals Christus jou heeft aanvaard. We zijn allemaal immers allesbehalve perfect. Wie zijn wij om een oordeel te vellen over anderen? Wie zijn wij dat we zouden neerkijken op anderen? (Romeinen 14, 10ab) Dat deden de farizeeën, maar wij toch niet?

Veelvormig

De liefde kent veel eigenschappen. Ze is geduldig en vol goedheid, niet afgunstig, ijdel of zelfgenoegzaam, niet grof of zelfzuchtig, en niet kwaad. De liefde zoekt de waarheid. Ze is verdraagzaam, goedgelovig, hoopvol en volhardend. (1 Korintiërs 13, 4-7) Bovenal is ze eeuwig en oneindig. (1 Korintiërs 13, 8) Alles is vergankelijk, zegt Paulus, behalve geloof, hoop en liefde. De grootste onder die drie is de liefde. (1 Korintiërs 13, 13) In de liefde blijven hoop en geloof bestaan. “De mens is als gras en zijn schoonheid als een bloem in het veld. Het gras verdort en de bloem valt af, maar het Woord van de Heer blijft altijd bestaan.” (1 Petrus 1, 24-25) Dat Woord is gegrondvest op de liefde.

Het is liefde die God ertoe bracht om zijn eniggeboren Zoon onder ons te laten wonen en leven. (Johannes 3, 16) Hoewel de wereld Hem niet heeft verwelkomd en zelfs heeft gekruisigd, is de liefde van God daarbij  niet geëindigd. De Mensenzoon is gestorven, maar is verrezen op de derde dag. Door de eeuwigheid van liefde zijn geloof en hoop niet gesmoord, maar blijven ze voortbestaan. De Heer is immers Liefde: Hij is Aanwezigheid. Aan Mozes maakt God zich kenbaar als Bestaan: ‘Ik zal er zijn’. (Exodus 3, 14-15) Hij zal niet wijken, Hij zal de mensen niet in de steek laten. Dat is liefde. En Jezus is Liefde tot het uiterste toe, en ook daar voorbij. Hij zal telkens weer in hun midden aanwezig komen onder al wie in zijn Naam bidt. (Matteüs 28, 20) Bestaat er grotere liefde?

Wederkerigheid

Toch is liefde voor iedere mens tegelijk een nood en een opgave. Beminnen is je kwetsbaar opstellen. Jean-Paul Sartre en Jacques Lacan omschrijven liefhebben allebei als de openheid om liefde te ontvangen, met het risico om ook teleurgesteld te worden. Die kwetsbaarheid is ook eigen aan God. In alle lof over zijn almacht wordt die kwetsbaarheid al te vaak vergeten. De Heer wordt teleurgesteld: hele hoofdstukken in het Eerste (Oude) Testament beschrijven de vergetelheid en ontrouw van zijn Volk, ondanks wat God voor hen had gedaan. God stelt zich wederom kwetsbaar op door Jezus onder ons te zenden.  Opnieuw wordt Hij afgewezen. Maar er zijn doorheen de tijden markante mensen die de Heer trouw blijven – de profeten, de apostelen – en dat bewijst de onbreekbaarheid van de liefde, de standvastigheid van de hoop en de kracht van het geloof.

Liefde wordt soms slecht beantwoord, en dan heb ik het uiteraard niet enkel over verliefdheid en liefdesrelaties. Liefde is heel ruim en kent veel verschijningsvormen. Een ander kan misbruik maken van je goedheid of je niets in de plaats terug geven, zelfs geen woord van dank. Dat is het risico dat vast hangt aan de kwetsbaarheid. Mensen raken er soms ontmoedigd of zelfs verbitterd door. 

Het uitgangspunt is echter dat je liefde geeft zonder iets terug te ontvangen. Gods liefde is immers ook gratuit, om niets. Naastenliefde is geen valuta, je kunt niet speculeren met liefde. Investeren is een werkwoord dat ten onrechte wordt gebruikt in combinatie met liefde. Daar beginnen veel misvattingen: in de zorgende maatschappij, in de liefdadigheid, in godsdienst en in liefde tussen mensen. Als er wordt gewogen en gemeten in termen van liefde, is de geloofwaardigheid ervan allang verdampt.

Goed, maar geen speelgoed

Moeten we eindeloos geven zonder dankbaarheid of respect terug te krijgen? Ja en nee. God laat zijn Volk niet in de steek, ondanks hun ontrouw en gebrek aan respect. (Jesaja 54, 8 en Johannes 3, 16) Ook Jezus is tot het uiterste gegaan in zijn liefde voor de mensen. (Johannes 13, 1) Tegelijk mogen we het stof van onze voeten afschudden wanneer ons goed geen goed ontmoet. (Matteüs 10, 12-14) Die beeldspraak gaat weliswaar in de eerste plaats over gastvrijheid, maar dat is een vorm van naastenliefde.

Het dubbelgebod is een zinvol referentiekader voor de liefde: je hoort je naaste lief te hebben als jezelf. Zoals je af en toe streng en kordaat mag zijn tegenover jezelf, zo geldt het ook voor je naasten: je mag verkeerde houdingen een halt toeroepen. Eindeloos liefhebben is niet hetzelfde als zomaar van jezelf laten profiteren. Tegelijk moeten we echter steeds weer de mildheid voor ogen houden in ons oordeel over anderen: we horen vergevingsgezind en goedgezind te zijn, veeleer dan oordelend en discriminerend. 

Onze intenties horen een weerspiegeling te zijn van Gods vrijgevigheid die overvloedig van aard is. (Efeziërs 1, 4-10) In de praktijk mag het een evenwichtsoefening zijn, die wars is van elke neiging tot ongenuanceerde, negatieve, zelfingenomen radicaliteit. In de vrijgevige liefde is er geen ruimte voor kleinzerigheid of voor het bekrompen gevoel van altijd tekort te worden gedaan. Grenzen worden enkel getrokken vanuit de liefde zelf. Daar kunnen we als samenleving veel van leren.

Zijn

Liefde en Zijn horen bijeen. Zonder liefde kunnen we niet bestaan. Een dreunende gong zijn we dan geworden, een schelle cimbaal, klaar om weggegooid te worden. (1 Korintiërs 13, 1) Haat is niet-zijn. Het is beschadigen, kapotmaken, negeren, ontkennen. Het staat haaks op ons bestaan. Martin Luther King Jr. zegt: “Ik heb beslist om te blijven bij liefde, haat is een veel te zware last.” Het gewicht van haat en nijd wegen door op onze draagkracht, maar ook op onze geloofwaardigheid. Kennis, inzicht, welbespraaktheid en bezit: het valt allemaal in het niets zonder de liefde. Zonder de liefde zijn we niets, in de liefde zijn we de koning te rijk.

Het thema vergiffenis heb ik vorig jaar in maart uitgewerkt naar aanleiding van de evangeliepassage in Matteüs 18, 21-35. Om te lezen: klik hier. 

05 september 2023

Heikele kwesties (9-10 september 2023)

Jezus spreekt over zonde dit keer. Een gevoelig onderwerp: zonde is niet ‘in’. Dat was ooit anders. Ik hoor hoogbejaarden vaak zeggen dat er toen te veel aandacht aan werd geschonken door de Kerk, op het obsessieve af. De oude liturgie was ook doorspekt met schuldbelijdenissen. Nu hebben veel christenen een problematische relatie met zonde, biecht en boete. De slinger is de andere kant op gezwaaid. Ooit vinden we hopelijk een evenwicht. Even terug naar de bron. Wat zegt Jezus hierover? En wat zegt Hij niet?

Zonde

Jezus roept de christengemeente alvast niet op om op zoek te gaan naar zonden bij anderen. Het is al te vaak zo geïnterpreteerd helaas. “Als één van je broeders of zusters tegen je zondigt, moet je die daarover onder vier ogen aanspreken.”, zegt Jezus. (Matteüs 18, 15) Zonde mogen we hier zeker opvatten als ‘tekortschieten’ (in het Grieks: ‘hamartèsè’).

Jezus zegt heel uitdrukkelijk ‘tegen jou’ (in het Grieks: ‘eis se’). Niemand krijgt van Jezus vrijgeleide om zich te gedragen als farizeeërs. Hier gebruik ik bewust de pejoratieve meervoudsvorm. Wie zichzelf beschouwt als een religieuze politieagent en zich die autoriteit toekent, die is hovaardig. De moraalridder gaat vooral zelf in de fout. Het aanwijzen van anderen staat haaks op Jezus’ Boodschap: ‘Wie van jullie zonder zonde is, laat die als eerste een steen werpen.’ (Johannes 8, 7) Mogen we medegelovigen oproepen om de juiste weg te bewandelen volgens Jezus? Dat zeker. (Lucas 22, 32)

Jezus en Paulus

In de brieven wordt Jezus’ boodschap aangescherpt tot ‘elkaar vermanen’. (Kolossenzen 3, 16 – 2 Tessalonicenzen 3, 13-15) Het 'elkaar aanspreken' blijft niet langer beperkt tot een occasioneel interpersoonlijk gebeuren. Het samenleven in een christelijke gemeenschap blijkt toch een stuk moeilijker in de praktijk… (Galaten 1, 6-8 – 2 Korintiërs 13, 11 – 2 Tessalonicenzen 3, 6) Let wel: iemand aanspreken op een tekortkoming mag nooit voortkomen uit bemoeizicht. Jezus gaat uit van ieders goede bedoelingen, en Paulus volgt Hem daarin. Die premisse blijft overeind.

In een geloofsgemeenschap kan je anderen niet ‘scannen’ op hun intenties. Paulus verneemt met veel verontwaardiging dat zijn prediking vervaagt en dat allerlei alternatieve theorieën ontstaan. (Galaten 3, 1-5) Dat is een fenomeen van alle tijden. Bijna twintig eeuwen kerkgeschiedenis liegen er niet om…

Macht

Jezus heeft zijn apostelen wel degelijk de macht gegeven om ‘te binden en te ontbinden’. (Matteüs 18, 18) Wat ze op aarde bindend verklaren, zal ook in de hemel bindend zijn. (Matteüs 16, 19). Op voorwaarde dat de Boodschap wordt gerespecteerd uiteraard. Zo is Jezus zelf niet altijd mild geweest voor mensen met goede bedoelingen. De rijke jongeling wil graag volgeling worden en handelt volgens de geboden, maar toch ontbreekt het hem aan iets: hij kan zijn rijkdom niet achterlaten. Jezus schenkt hem geen dispensatie. Hij stelt met teleurstelling vast dat de jongeman er niet klaar voor is, meer niet. (Lucas 18, 18-26)

De leerlingen worden tegelijk aangespoord tot voorzichtigheid: men wordt geoordeeld naar de gestrengheid waarmee men zelf heeft geoordeeld. (Matteüs 7, 1 – Romeinen 2, 1) Met andere woorden: wie hoge eisen aan anderen oplegt, zal er zelf ook aan moeten voldoen. Oordelen is geen sinecure: we zijn beperkt in onze kennis, onze waarneming en bijgevolg ook in ons oordeelsvermogen. (Johannes 7, 24) Daar moeten we ons als christenen telkens weer bewust van zijn. De Liefde staat voorop, niet onze menselijke gedachten.

Ideaal

Jezus vertrekt in zijn verkondiging vanuit het hoogst mogelijke: vanuit waar de mens toe in staat is wanneer hij of zij zich ten volle toelegt op de goedheid. Daardoor kan zijn visie aanvoelen als idyllisch. Onterecht. Jezus legt de lat hoog, maar niet onmenselijk hoog. Hem volgen, vergt een totaalengagement. Zichzelf klein maken en worden als een kind: dat is het richtpunt. (Matteüs 18, 4) Uitblinken in onschuld, niet vals zijn, er geen dubbele agenda op na houden: dat zoekt Jezus in de mens. Openheid en oprechtheid. Hij zet zijn uitspraak kracht bij door plechtig zijn autoriteit te beklemtonen: “Ik verzeker jullie…” (in het Grieks: ‘amèn’, het is zo, waarlijk; en ‘legoo’, ik zeg). Volgende week voegt Jezus een belangrijke nuance toe: vergeving schenken. Dat horen we telkens opnieuw te doen, zonder ongeduld, zo vrijgevig als God voor ons is. (Matteüs 18, 22)

Harmonie

Vooral lijkt Jezus de blijvende verbondenheid met de Vader te willen bijbrengen aan de leerlingen, met het oog op zijn eigen dood en verrijzenis. De leerlingen blijven niet verweesd achter. Ze zullen aan de Kerk bouwen, met hun eigen handen, en daarbij steeds weer de kracht van God ervaren. “Als twee van jullie hier op aarde eensgezind om iets vragen, wat het ook is, dan zal mijn Vader in de hemel het voor hen laten gebeuren.” (Matteüs 18, 19) Eensgezindheid is daarbij essentieel (in het Grieks: ‘sumfoonèsoosin’, samen klinken). Als in een symfonisch orkest horen ze telkens te klinken in één akkoord, harmonisch. We kunnen helaas niet zeggen dat de Wereldkerk eensgezind is. Wel kunnen we in gemeenschappen eensgezind bidden.

Het hoeven immers geen grote groepen te zijn die bidden. De oprechtheid van het gebed in zijn Naam maakt of kraakt een bede. Jezus herhaalt zijn aankondiging en gaat een stap verder: “Waar twee of drie mensen in mijn Naam samen zijn, daar ben Ik in hun midden.” (Matteüs 18, 20) Twee of drie mensen, meer is er niet nodig: dan zal Christus in hun midden zijn. Het aantal mensen die bidden beïnvloedt de luistervaardigheid van God en de tegenwoordigheid van Christus niet. Op voorwaarde uiteraard dat ze bidden in zijn Naam: dat ze Jezus betrekken in hun gebed en bijgevolg als Gods Zoon bevestigen. 

Verhoring

God verhoort hen als ze ten dienste van God leven, vragen om het goede (Matteüs 7, 11), met de beste bedoelingen (niet uit trots of eigenbelang, Johannes 4, 3) en op de juiste wijze. (Lucas 18, 1 – Efeziërs 6, 18) Wanneer men om een vis vraagt (in het Grieks: ‘ichtun’, vis), dan zal God geen slang toewerpen. (Matteüs 7, 10) Ichtus verwijst naar het geloof, naar Jezus Christus, de Gods Zoon en Redder. Dat geeft aan in welke categorie de vragen zich bij voorkeur situeren. Zo zal het terecht weinig nut hebben om te bidden dat je de eerste prijs in de loterij mag winnen.  

28 augustus 2023

Twijfel en onmacht (2-3 september 2023)

In een wereld waar we in vrijheid leven, is keuzes maken niet altijd eenvoudig. Kiezen is altijd verliezen. Zelfs wanneer je het beste deel hebt gekozen, moet je zaken achterlaten waar je je wel goed bij voelde. 

De bedroefde Ziel

Elihu Vedder (1838-1923) is als zoon van een tandarts. Hij is weliswaar geboren in New York City, maar het grootste deel van zijn volwassen leven door in Italië. Naast het schrijven van gedichten en het schilderen van sombere, diep poëtische beelden, illustreert hij ook boeken. Langs deze creatieve wegen onderzoekt Vedder zijn eigen percepties, gedachten en idealen. Als schilder wordt hij gerekend tot het symbolisme.

‘The Sorrowing Soul between Doubt and Faith’ is een werk van hem uit 1887, in olieverf op canvas. De stijl weerspiegelt zijn vele jaren van studie op de Italiaanse Renaissance, dat verder benadrukt wordt door het uitgebreide gouden frame dat de kunstenaar ervoor ontwerpt.


The Sorrowing Soul between Doubt and Faith, 1887  (Elihu Vedder)

Ziel, Geloof en Twijfel

De Ziel, verbeeld in de vertwijfelde figuur in de schaduw op de voorgrond, heeft achter zich twee metgezellen: Geloof en Twijfel. 

Geloof heeft een jong, tijdloos gelaat, dat in haar sereniteit straalt van licht. Haar bleke gelaatskleur, beweeglijke haren en uitgestrekte vleugels verwijzen naar de hemel, evenals de felle gouden aureool. Geloof is een engel, die de Ziel zonder verpinken, vol overtuiging en mededogen aankijkt.

Er zijn sprekende gelijkenissen tussen het gezicht van Geloof en van de Ziel. De gelaatsuitdrukkingen zijn echter totaal verschillend. De Ziel kijkt bedroefd, leeg en vertwijfeld. De mondstand bevestigt de somberheid. De hele persoon wordt van het licht afgehouden. De witte doek die over haar werd gedrapeerd, slorpt alle licht op.

Twijfel verschijnt als een sluwe, gerimpelde man met een lange grijze baard. Naast ouderdom straalt Twijfel kracht uit en wijsheid. Hij staat met zijn rug naar Geloof gekeerd, is gedeeltelijk verlicht en gedeeltelijk beschaduwd en kijkt de Ziel over zijn linkerschouder aan. De wereldse kennis en ervaring associeert Vedder spontaan met twijfel aan de oude waarde van het geloof. Twijfel staat niet voor een liederlijk leven, maar voor aardse kennis.

De schilder komt veel in Engeland en laat zich inspireren door het Victoriaanse samenleving. Dat is op dat ogenblik in de greep van een dilemma: vasthouden aan het geloof van hun vaderen of de nieuwe leerstellingen van het darwinisme en de wetenschap aanvaarden.

Keuzestress

Vedder laat de Ziel in een eeuwig dilemma achter, zonder licht, zonder overzicht, met Geloof en Twijfel dicht achter haar aan. De arme Ziel in het midden wordt verscheurd tussen het volgen van de seculiere wijsheid en de spirituele verheffing van religie. Ze kan niet ontkennen dat de beide achter haar staan samengepakt in een bijna beklemmende nabijheid, zonder vooruitzichten behalve somberheid. Tegelijk kan ze de beide niet aankijken en overschouwen. Aan de ene zijde voelt ze de druk van immanentie, realisme, tijd en twijfel, aan de andere kant transcendentie, idealisme, geloof en eeuwigheid. Er moet gekozen worden. De Ziel moet kiezen: hij kan de twee figuren niet opdelen of versmelten.

Vedders goede vriendin en beschermvrouw Agnes Ethel Tracy moedigt hij in een brief aan om de ‘drie hoofden’ te behouden, en merkt op: ‘Je zult van mij nooit een opmerkelijker beeld krijgen.’

Deze verbeelde keuzestress staat centraal in Elihu Vedders artistieke leefwereld. Aan het eind van zijn leven verschijnt niet toevallig een boek ‘Doubt And Other Things’, met allerlei gedichten en gedachten van zijn hand: tastend en zoekend, schreeuwerig soms en dan weer stil overwegend geschreven. Ze worden geflankeerd door eigen illustraties. Zo schrijft Vedder in zijn boek de boutade: “Het wordt angstwekkend wanneer de twijfelaar ontdekt dat hij aan zijn eigen twijfels begint te twijfelen.” (p. 43 - meer info: zie onder) Nee, keuzestress is absoluut niet iets van onze tijd alleen...

Jeremia

De profeet Jeremia komt deze zondag aan het woord, overmand door twijfel. De Heer heeft hem geroepen en Hij kan niet anders dan die roeping beantwoorden. Hij kan niet op tegen God. Telkens weer blijkt de Heer sterker te zijn. (Jeremia 20, 7a) Maar tegelijk ervaart de profeet dag in dag uit de spot van de mensen. Hij wordt door hen uitgescholden en vernederd. (Jeremia 20, 7b-8) 

Jeremia moet toegeven dat hij het soms allemaal niet meer ziet zitten. Dan denkt hij: ‘Ik wil Hem niet meer noemen, niet meer spreken in zijn naam.’ (Jeremia 20, 9a) Hij doet moeite om zijn geloof in bedwang te houden, maar het lukt hem niet. (Jeremia 20, 9c) Om zich de schande en de last te sparen, wil hij - om het in de beeldspraak van Vedders schilderij uit te drukken - Twijfel aankijken en opgaan in de de wereld…

Romeinen

Ook in het fragment uit de Romeinenbrief spreekt Paulus aan zijn lezers over de tweestrijd die van alle tijden is. Hij neemt een extreem standpunt is: ‘Jullie moeten je niet aanpassen aan deze wereld, maar jullie veranderen door je gezindheid te vernieuwen, om zo te ontdekken wat God wil en wat goed is, volmaakt en Hem welgevallig is.’ (Romeinen 12, 2) Paulus wijst naar de figuur van Geloof en omschrijft de engel zelfs.

Verbeelden nu?

Welk dilemma zouden wij heden ten dage uitbeelden? Zou het ook het dualisme van de wereld tegenover het geloof zijn? Of zou het traditie tegenover vluchtigheid zijn? Of misschien links tegen rechts? 

Als we de wereld zouden afbeelden, zouden we die misschien eerder uitbeelden als jong en fris, verleidelijk, en aantrekkelijk, kleurrijk en voortdurend in beweging. De wereld is niet oud, maar staat voor vooruitgang en verandering. Wellicht zou het geloof nu een oude, wijze, rustige en standvastig figuur zijn.

Coda

Het meest passend bij dit schilderwerk, is dit gedichtfragment:

De mens creëert zich een labyrint

en noemt dat het leven als mens

en op allerlei meanderende wegen

dwaalt hij af, in geloof en in twijfel,

op de meeste dagen.

Als hij gelijk heeft, dan twijfelt hij,

en heeft hij ongelijk, dan is hij zeker.

Hij steekt een kaars aan en noemt het dag,

hij blaast hem uit en noemt het nacht,

en hij denkt gelijk te hebben.


Bron:

VEDDER, Elilhu, Doubt and other things, 1922, Sargent, Boston, p. 23 (gedicht) en 43 boutade)

Klik hier voor de online versie van dit boek.

22 augustus 2023

Wie ben Ik? (26-27 augustus 2023)

Jezus neemt zijn leerlingen terzijde en gaat met hen in gesprek. Er komt geen parabel aan bod. Jezus stelt twee vragen aan zijn leerlingen. Het gesprek lijkt heel gewoon aan te vangen, maar neemt algauw grote dimensies aan. Vooral voor Simon Petrus is het een bijzonder moment.

De bron, de koning en de keizer

Jezus gaat in gesprek met zijn leerlingen in Caesarea Filippi, een stad ten noorden van Judea. Dichtbij bevindt zich een belangrijke Jordaanbron. De stad is de tweede in deze streek die toegewijd werd aan het keizerschap, mede door de overdreven dweperij van plaatselijke heersers, die hun macht te danken hebben aan de welwillendheid van de keizer. Getuige daarvan is de naam Filippi die werd toegevoegd aan de stadsnaam. Filippus, viervorst van Iturea en zoon van Herodes de Grote, heeft immers veel bijgedragen aan de opzichtige, extravagante gebouwen van de stad. Herodes de Grote kennen we als de vorst die Jezus al wou doden kort na zijn geboorte… 

Nabij het bronwater van de Jordaan, omringd door machtssymboliek van het Romeinse keizerrijk en ver weg van Jeruzalem vraagt Jezus zijn leerlingen wie Hij is volgens de mensen, en volgens hen. Het zijn geen toevalligheden. De lezers zullen de spanningsvelden zeker hebben aangevoeld in de vroege jaren.

Twee vragen

Twee vragen stelt Jezus aan zijn leerlingen. Eerst vraagt Hij naar een algemeen beeld: “Wie is de Mensenzoon volgens de mensen?” (Matteüs 16, 13b) Ze antwoorden dat sommigen Hem beschouwen als Johannes de Doper (Lucas 3, 1-22 - Marcus 1, 1-8 - Matteüs 3), anderen als Elia (1 Koningen 17-18-21), nog anderen als Jeremia of één van de profeten. (Matteüs 16, 14) Het zijn stuk voor stuk mooie vergelijkingen. Het valt op dat Jezus geen titels maar namen toegekend krijgt. Men vergelijkt Hem met gekende figuren.

Daarna richt Jezus zich tot de leerlingen en vraagt: “Maar jullie, wie zeggen jullie dat ik ben?”(Matteüs 16, 15) Hij verwacht kennelijk een ander antwoord, wellicht een dieper inzicht. Of verwacht Hij veel meer dan dat? 

De evangelist Matteüs vernoemt Simon Petrus veelzeggend met zijn geboortenaam én titel die hij van Jezus kreeg, wanneer hij wordt geciteerd. Simon Petrus neemt het woord namens de leerlingen en zegt plechtig: “U bent de Messias, de Zoon van de levende God.” (Matteüs 16, 16) Jezus zinspeelt op dezelfde dialectiek en spreekt de apostel aan als Simon Barjona: Simon, de zoon van Jona. De aardse mens Simon, met een vader en moeder, heeft immers een bovenmenselijke uitspraak gedaan. (Matteüs 16, 17) 

Deze openbaring moet voorlopig geheim blijven. De tijd is nog niet rijp. Alleen de apostelen mogen het al weten, al begrijpen ze het niet. Jezus zal herhaaldelijk uitleggen wat ze mogen verwachten. Het maakt de leerlingen er bedroefd mee en in hun naïef enthousiasme zelfs ijverzuchtig. (Matteüs 17, 22-23 en Matteüs 20, 17-28)

Groots en klein tegelijk

Simon mag zich gelukkig prijzen (of zalig) dat hij deze uitspraak doet. “Dit is je niet door vlees en bloed geopenbaard maar de Vader,” verduidelijkt Jezus. (Matteüs 16, 17) Simon Petrus overstijgt zichzelf, hij overstijgt de menselijke kennis. De Vader spreekt langs de apostel in dit gesprek. In schril contrast met deze profetische uitspraak, in pijnlijke tegenspraak met dit moment van mystiek, zal Simon Petrus na Jezus’ gevangenneming zelf ontkennen dat hij de Messias ként. (Matteüs 26, 69-75) Zo immens groot is het verschil tussen de mens en de apostel, tussen Simon Barjona en Simon Petrus.

Zo groots en zo klein kan iedere mens zijn bij momenten. Jezus, die weet dat Simon Petrus Hem zal verloochenen, geeft de apostel niettemin de sleutels van het Rijk Gods, de sleutel van David. Wat hij zal binden of ontbinden, zal in Gods Naam gebeurd zijn. Het vertrouwen dat Jezus stelt in Petrus is gigantisch. 

Dit mag ons terecht verwonderen. God ziet mogelijkheden in de mensen eerder dan gebreken. Als geen ander heeft onze Schepper inzicht in onze beperkingen, maar het weerhoudt hem er niet van om vertrouwen in ons te stellen. We zijn immers tot zoveel meer in staat wanneer we in Gods Licht staan. We overstijgen onze kleinheid exponentieel wanneer we steunen op ons geloven en dat geloof in daden omzetten. Dat vertrouwen kunnen we beter niet schaden, maar juist koesteren.

En jij?

Wie is God voor jou? Is Hij een zorgende Nabije of een strenge Rechter? Een vaste Rots of een onpeilbare Onverwachte? Een liefdevolle Vader of een sterke Strijder? Een zorgzame Herder of Koning van het heelal? Is God Vader en Moeder tegelijk, of verre Kracht? 

Als je God in één woord zou moeten samenvatten, welk woord zou dat zijn? En als je één adjectief mocht toevoegen, wat zou je dan kiezen? Om ons geloof soepel en dynamisch te houden, doorleefd en hartelijk, horen we onszelf deze vraag geregeld te stellen: "Wie zeg jij dat Hij is?"

16 augustus 2023

Voor iedereen! (19-20 augustus 2023)

Een Kanaänitische vrouw spreekt Jezus aan. Hij heeft zich in Fenicië afgezonderd, samen met zijn leerlingen, na een zoveelste aanvaring met farizeeën. De vrouw moet veel moeite doen om een respons van Jezus uit te lokken. Bij een oppervlakkige lezing lijkt het een merkwaardig verhaal met atypisch gedrag van Jezus. We staan dan ook op een keerpunt in de verkondiging: na de 'binnenjoodse' focus begint hier het 'christelijke' verhaal, nog heel pril en kleinschalig, kruimeltjesgewijs.

Fenicië ligt ten noorden en ten westen van Galilea. Nadat het Volk Gods doorheen de woestijn naar Kanaän is geleid om zich er te vestigen, trekt de oorspronkelijke bevolking noordwaarts. Het is een vissersvolk met de kwalijke reputatie om woekerwinsten te halen uit hun handel. Ze zijn gekend voor hun Baälcultus. Isebel, de vrouw van koning Achab, is een Fenicische en introduceert deze cultus bij de Joden. De profeet Elia wordt door haar bedreigd en vervolgd omdat hij de afgoderij aan de kaak stelt. (1 Koningen 18-19) Fenicië, met de steden Tyrus en Sidon, staat ten tijde van Jezus ook onder Romeins bewind.

"Heb medelijden"

“Heb medelijden, Heer, Zoon van David!”, roept de vrouw Jezus toe. (Matteüs 15, 22) Ze is klaarblijkelijk vertrouwd met zijn Messiaanse titel. De vrouw erkent Hem in weinig woorden uitdrukkelijk als de Zoon van God en spreekt een typisch joodse gebedsformule uit. Haar dochter is ziek en ze hoopt op de hulp van Jezus.

Hij schenkt ogenschijnlijk geen aandacht aan haar smeekgebed. De leerlingen verzoeken zelfs om haar weg te sturen. (Matteüs 15, 23) Ze verstoort de rust, ze is een storend element. Het is een heel spontane reactie, die ook in christelijke gemeenschappen vandaag soms kwalijk aanwezig is en als normaal wordt beschouwd: vooroordelen koesteren, neerkijken op anderen, veroordelen en het eigen gemak vooropstellen.

Afgelijnd

Heel afgemeten antwoordt Jezus: “Ik ben alleen tot de verloren schapen van Israëls huis gezonden.” (Matteüs 15, 24) Jezus stuurt haar dus niet weg, maar verklaart zijn gedrag vanuit zijn oorspronkelijke, afgelijnde missie: de Vader heeft zijn eniggeboren Zoon op aarde de missie gegeven om het Verbond tussen God en zijn Volk te vernieuwen. De afgoderij was één van de redenen voor het verbreken van het 'oude' Verbond. Mogelijk maakt Jezus zich toch zorgen over de mogelijke vermenging van godsdiensten. Reli-shopping noemen we dat tegenwoordig, maar het fenomeen is van alle tijden. Zou het toeval zijn dat Jezus juist in Fenicië als Zoon van God wordt bevestigd?

Nu heeft Jezus zich wat afgezonderd na de confrontatie met farizeeën en Schriftgeleerden (Matteüs 15, 1-11). Hij heeft ze zopas huichelaars genoemd. (Matteüs 15, 7) Het wordt stilaan duidelijk dat de tegenstand tegen de blijde Boodschap bijzonder groot is en gestuurd wordt door de vooraanstaanden in het geloof, die vooral bekommerd zijn om hun macht en aanzien. Zou het toeval zijn dat Jezus in Fenicië erkenning krijgt nadat Hij door farizeeën ontrouw aan de traditie is verweten? (Matteüs 15, 2) 

“Heer, help mij”, smeekt ze nogmaals, dichter bij Jezus. Hij dient haar van antwoord: “Het is niet goed om het brood voor de kinderen aan de honden te voeren.” (Matteüs 15, 26) Met andere woorden: eerst moet de Boodschap aan het Volk Gods verkondigd worden. Zo is het bedoeld.

Kruimeltjesgewijs

Haar derde toenadering is meer gedurfd: “Toch wel, Heer!”, zo spreekt ze Hem vol overtuiging tegen. Het is één van de weinige keren dat Hij wordt tegengesproken door iemand die om hulp vraagt. Ze maakt Hem duidelijk dat er kruimels genoeg overblijven. (Matteüs 15, 27) Het Volk Gods en de leiders stellen Hem inderdaad teleur. Maar ook los daarvan klopt haar overtuiging: er is genoeg voor iedereen.

De Fenicische vrouw heeft het over de ‘tafel van de meesters’. Dat is een niet onbelangrijke beeldspraak: de vrouw erkent langs de ‘meesters’ het Oude Verbond: de Wet en de Profeten, of Mozes en Elia. Jezus heeft ze op die manier ook als haar Messias benoemd. Deze vrouw erkent de traditie en gelooft in Jezus.

Nu komen we op het keerpunt in het verhaal. De kruimels van geloof waar de vrouw over spreekt, worden door Jezus opgewaardeerd: “Je hebt een groot geloof.” (Matteüs 15, 28) Samen met ons stelt Jezus vast dat er ook groot geloof kan ontstaan buiten het Volk Gods. Hier kijkt Jezus door Gods ogen, in tegenstelling tot de leerlingen, die haar hadden weggestuurd. Het is één van de weinige keren dat we een inkijk krijgen in de dynamiek binnen Jezus' zending.

Het open geloof van de Kanaänitische vrouw staat in schril contrast met het regeltjesdenken van de farizeeën en Schriftgeleerden, dat Jezus even daarvoor als volgt met ergernis omschrijft: “Hun hart is ver van Mij, tevergeefs vereren ze Mij.” (Matteüs 15, 8-9) Het tweede deel van die zin is een citaat uit Jesaja, om zijn oordeel kracht bij te zetten. (Jesaja 29, 13) 

Wonderlijke broodaccolade

Wat de vrouw bijna profetisch uitspreekt, wordt daarna symbolisch bevestigd in een broodwonder. (Matteüs 15, 32-39) Na het uitdelen van wat visjes en het breken van zeven broden, zijn er inderdaad meer dan genoeg kruimels overgebleven na de maaltijd: zeven volle manden! En in het vorige hoofdstuk is er ook al een broodwonder geschied: dan verdelen de leerlingen vijf broden en twee vissen en halen ze twaalf manden op achteraf. (Matteüs 14, 15-21) Het verhaal van de Fenicische vrouw wordt dus door een accolade van eucharistische symboliek omsloten. Zou dat toeval zijn? Nee, uiteraard niet. Dat is het antwoord op de drie vragen trouwens.

God bevestigt de ruimere zending van zijn Zoon. Jezus spreekt een dankgebed tot de Vader en krijgt een wonder als antwoord. Nergens staat er dat Jezus een hand heeft opgelegd of een uitspraak heeft gedaan die het wonder doet geschieden. Dit is een teken uit de hemel. Jezus vindt groot geloof waar niemand het verwacht en zijn Vader bevestigt zijn openheid van Geest.

De leerlingen zullen na Jezus' dood en verrijzenis steeds wijder rondtrekken om te verkondigen, zo ver als ze reizen kunnen. De kiemen voor deze universele missie liggen in dit fragment. De joodse religie is immers nooit missionair geweest. Het Nieuwe Verbond, dat in Christus is ingesteld, is voor iedereen bestemd. Er zijn kruimels van geloof voor iedereen die er open voor staat. Werkelijk voor iedereen!

08 augustus 2023

Poltergeist? (12-13 augustus 2023)

Angst zit diep in de mens gebakken. In het Schotse Loch Ness houdt een groot zeemonster de streek al eeuwenlang in de ban. In de Namibische woestijn verwondert men zich over miljoenen feeëncirkels: onbegroeide cirkels, perfect van vorm, in het grasland. In IJsland worden wegen omgeleid om de elfen niet te schofferen door hun woningen te vernielen. In Amerika is het de gewoonte om geen dertiende etage te voorzien in hotels of ziekenhuizen. Ze wordt dan 12B of 14A genoemd om geen ongeluk aan te trekken, of enkel technische installaties worden er gehuisvest.

Spook

Angst is van alle tijden. Zo zitten Jezus' leerlingen in een boot op het meer van Gennesaret en zien ze tegen de ochtend een spook over het klotsende water zweven. (Matteüs 14, 26) Of een geestesverschijning. (Marcus 6, 49) Ze raken helemaal in paniek en schreeuwen het uit van de angst. 

Petrus is zelfs niet gerustgesteld wanneer Jezus hen toespreekt en zich kenbaar maakt. "Als U het bent, zeg me dan dat ik over het water naar U toe moet komen.", reageert Petrus op zijn gebruikelijke onbehouwen manier. Zo zeker is hij dat de verschijning Jezus niet kan zijn. Even lijkt de eerste onder de apostelen erg stoer, maar die zelfzekerheid verwaait algauw wanneer hij het water betreedt. Jezus noemt hem kleingelovig en kan maar niet begrijpen waarom de leerling niet vertrouwt op de Messias. Jezus zelf ondervindt geen last van de deining. (Matteüs 14, 24) Hij maakt geen deel uit van het angstwekkende natuurgeweld. 

Woelig

Het meer waarop ze zich bevinden is een waterbekken in de Jordaan: het doopwater waar Jezus van Johannes de Doper zijn doopsel ontving. Dit is heilig water.

Het wilde meer en de tegenwind sluiten aan bij de angst en paniek van de leerlingen. Hoewel velen onder hen vissers zijn en de onvoorspelbaarheid van het water hun vertrouwd is, worden ze op deze vroege ochtend toch door angst overmand: wat ze aanschouwen, kunnen ze niet bevatten. Het onbekende en het onherkenbare boezemen angst in. Net als de leerlingen zullen ook wij in ons geloof soms woelige periodes doormaken waarin God nergens te bekennen is en we dreigen te verdrinken in verzwelgende golven van onmogelijke uitdagingen, bevreemdende gebeurtenissen en benauwende rampspoed.

Zachte bries

Dat ervaart ook Elia tijdens een dieptepunt in zijn leven. Koning Achab en zijn vrouw Izebel staan hem naar het leven omdat hij zich zo hartstochtelijk afzet tegen de Baälcultus. Zelf heeft hij honderd Baälprofeten laten ombrengen. (1 Koningen 18, 40 en 19, 2) Hij voelt zich leeg en is ten einde raad. Er komt veel teleurstelling en verontwaardiging op zijn pad, meer dan hij aankan. (1 Koningen 19, 5) In een grot in de Horeb, de berg van de Heer, beklaagt hij zich bij God dat het volk het Verbond niet meer onderhoudt en andere goden aanbidt. 

De Heer komt voorbij om hem nieuwe kracht te geven: niet in een hevige windvlaag, niet in een aardbeving en ook niet in het vuur dat erop volgt. De Heer komt tot hem in het gefluister van een zachte bries. (1 Koningen 19, 11-12)

God is Elia in zijn angst en verdriet nabij. God vrijwaart ons niet van angst, kwaad en ellende: ze maken deel uit van het leven. Wel sterkt Hij ons door zijn nabijheid. 

Vervorming

Angst heeft een effect op ons: het werkt derealiserend. Het legt een waas over onze waarneming en ons gezond verstand. De werkelijkheid wordt niet ervaren zoals ze is, maar vervormd door de emotie, met uitvergrotingen vanuit de beklemmende gedachten. Ook je geloof kan scheef trekken door de macht van de angst. We ervaren Gods nabijheid soms niet. Het maakt deel uit van de tragiek van ons menszijn. Net als Petrus zijn we soms kleingelovig.

Angst en geloof gaan niet goed samen. God vrezen is niet hetzelfde als in angst geloven. Geloven is in God je Meerdere erkennen: de gans Andere, je Schepper en Bevrijder, de bron van Liefde en van heelheid, Hij die nooit wankelt. Geloven is vertrouwen, het is de levensangst overwinnen door je toe te vertrouwen aan de Onzichtbare. Ontzag voor God is niet hetzelfde als angst hebben voor Hem.

Liefde is...

Het geloof vormt een verinnerlijkt basisvertrouwen in het leven, in de ander en in de wereld. Jezus omschrijft geloven als volgt: "Heb de Heer uw God lief, met heel uw hart en met heel uw ziel en met heel uw verstand." (Matteüs 22, 37) En dat geloof uit zich op aarde in naastenliefde: "Heb uw naaste lief als uzelf." (Matteüs 22, 39) In de zorg voor de ander bemin je God. (Matteüs 25, 35-36)  

Geloven is liefhebben. Liefde is niet op angst gebaseerd maar op vertrouwen en zorg. Zorg voor de ander zoals je voor jezelf zorgt. Je hoort jezelf dus niet weg te cijferen, maar juist laten op te nemen in de geloofsdynamiek. Daarom verzet Jezus zich zo hevig tegen de ijverzucht, jaloezie, grootdoenerij en hoogheidswaanzin waar de vooraanstaande Farizeeën en Schriftgeleerden zo zelfingenomen in excelleren. Hun uiterlijkheden verraden de innerlijke leegte. 

De Aanwezige

Zodoende is geloven een levenslang engagement, een weg van hoogten en laagten. Omdat ons geloof ons ter harte moet gaan. Anders is het verloren moeite. Verdriet, teleurstelling, angst, woede: ze zullen ons pad kruisen. Gods antwoord zal telkens weer Liefde zijn, nabijheid, troost en verhoring, en wel in overvloed. Zelfs wanneer wij op dat ogenblik verhinderd zijn om het te ervaren. 

'Ik ben er', dat is Gods Naam. Jezus zegt tegen zijn leerlingen, en tegen ieder van ons: "Ik ben het, wees niet bang." (Matteüs 14, 28) De afstraling van zijn aanwezigheid weet mensen te bereiken in de zorg, de bezorgdheid en aandacht van anderen. 

Nee, God is geen onzichtbare angstbrenger, geen schrikbeeld of Poltergeist. Integendeel: Hij reikt ons de hand, zoals Petrus ervaart op het water. "Onrustig is ons hart tot het rust vindt in U.", schreef Augustinus.

Bidden we voor de rustelozen. Dat ze vertrouwen en liefde mogen ervaren van God. Dat ze geïnspireerd worden door zorgende medemensen.

01 augustus 2023

Kijken voor zover het kan - de kleine gedaanteverandering (5-6 augustus 2023)

Ons zicht bedriegt ons vaak. Denk maar aan de fata morgana’s die menig dorstige reiziger in de woestijn heeft ervaren bij hitte en uitdroging. Men leek een oase in de verte aan de horizon te ontwaren, maar er in realiteit was daar slechts een ontnuchterende teleurstelling. Het licht van de sterren die wij aan de hemel waarnemen, is tussen de één en tien miljard oud. Wat we zien, kan al verdwenen zijn. Zelfs de zonnestralen die wij zien, zijn 8 minuten oud. En in de zon kijken, dat kunnen we al helemaal niet.

  • Voor het evangelie van deze zondag: klik hier.

Er zijn ook genoeg voorbeelden van trompe l’oeils, van gezichtsbedrog. De ingebedde grijze streep is zo’n voorbeeld. Die heeft over de hele lengte dezelfde kleur, alleen zien wij dat anders. Ons brein corrigeert in zijn interpretatie de kleur. Wat onze ogen waarnemen, wordt door onze hersenen tot een beeld gevormd. Soms is dat letterlijk ‘inbeelding’.


De fameuze 'grijze streep': een trompe l'oeil

Zichtbaarheid

Nee, God zien wij niet van aangezicht tot Aangezicht. Onze waarneming is veel te beperkt om de Eeuwige te aanschouwen. God overstijgt het zuiver zintuiglijke. Ook in de Schrift verschijnt Hij onder de vorm van tekenen. Tot Mozes verschijnt God vanuit een brandende braamstruik. (Exodus 3, 2-4) Met Elia spreekt Hij onder de vorm van een zachte bries. (1 Koningen 19, 11-13) Hij wordt ook waargenomen in een wolk. (Exodus 40, 38) Abraham ziet God in de beeltenis van drie mannen. (Genesis 18,2 - 19, 1) Hij verschijnt aan Maria langs de Engel. (Lucas 1, 26-38) En profeten verkondigen dat ze God hebben gezien, maar dan in visioenen. (Jesaja 1,1 en 6,1 – Daniël 7, 2 en 9 – Amos 1,1 en 9, 1) Zien is een ruim begrip.

Nooit is God dichter bij de mensen gekomen dan in zijn eniggeboren Zoon, Jezus Christus: “Wie Mij heeft gezien, die heeft de Vader gezien.” (Johannes 14, 9) De mensen die Hem hebben ontmoet, en zeker zij die Hem zijn gevolgd, hebben God mogen zien, al leken ze dat niet goed te beseffen. Filippus zag de Zoon, maar vroeg terstond om de Vader te mogen zien. (Johannes 14, 8)

Nabijheid

God overstijgt ons in alles, en tegelijk is Hij dicht bij ons. Hij staat ons bij wanneer we door angst of verdriet worden overmeesterd. Hij tempert onze woede en laat ons in zijn bescherming tot rust komen. Hij aanhoort ons gebed en verhoort onze beden.

We kunnen God zien, maar dan op indirecte wijze: in de schepping, in de Schrift, in het leven van Jezus, en vooral ook in ons geloof en in het delen van dat geloof. Toegegeven, soms is dat beeld scherper dan op andere momenten. Ook wanneer God afwezig lijkt voor ons, dan is Hij ons toch nabij. Alleen verhinderen angst, verdriet of koppigheid ons om Hem te ervaren op dat ogenblik.

Aanwezigheid

Wanneer je iemand ontmoet die radeloos ronddwaalt in de donkerste nacht, wanneer je merkt dat iemand lamgeslagen is door het ongeluk en de tegenslag waarmee het leven ons kan kwellen, sta die mens dan bij. Beluister de neerslachtigheid, het verdriet, de leegte, de radeloosheid. Ontwijk het leed niet, veeg het niet opzij, maar geef het tijd en ruimte. En wees zonder veel woorden dat sprankeltje hoop, dat vonkje licht dat een nieuw begin maakt en dat God opnieuw aanwezig brengt in die ander. 

En wanneer je zelf in de duisternis verwijlt, laat er dan iemand zijn voor jou die zonder aandringen of opdringen, gewapend met luistervaardigheid, geduld en begrip, God aanwezig brengt wanneer je Hem niet meer ervaren kan.

Kleine gedaanteverandering

In de zorg voor de ander, ondergaan we ‘de kleine gedaanteverandering’ die bezongen wordt in de hymne ‘Ubi caritas’: in de liefde en zorg voor de ander, daar komt God aanwezig. Niet in een oogverblindend licht, niet in een oorverdovend gedruis, maar in de grootste eenvoud, die Jezus zelf heeft gepredikt. (Marcus 10, 43-45) ‘Ubi caritas’ ken je wellicht in de Taizé-versie. De oude Latijnse hymne die op Witte Donderdag werd gezongen, vertaalde ik voor deze blog. Bij dezen, als afsluiter:


In de liefde en zorg voor de naaste, daar is God aanwezig.


De liefde van Christus brengt ons bijeen:

laten wij juichen en vreugde vinden in Hem.

Laten we de levende God aanbidden en beminnen

en elkaar in liefde en rechtvaardigheid nabij zijn.

 

Laten we eensgezind samen zijn

en geen verdeeldheid toelaten in ons midden.

Wanneer ruzie en kwaadheid worden gesmoord,

komt Jezus onder ons aanwezig.

 

Mogen wij ooit met de zaligen zijn

en uw gelaat in heerlijkheid zien, Jezus Christus.

Dan zullen wij zuiver en dankbaar van hart zijn.

In alle eeuwen der eeuwen. Amen.