Welkom op de blog "Geloof en Spiritualiteit".
Neem zeker eens een kijkje in het blogarchief!

Dit is de komende tekst:
- Advent: 'Scheurde U de hemel maar open...' (28-29 november 2026).

26 augustus 2022

"Hoger - lager", maar door de Vader (27-28 augustus 2022)

“Macht leidt tot corruptie en absolute macht maakt absoluut corrupt.”, schrijft Lord Acton aan een Anglicaanse bisschop in 1887. In die brief argumenteert de katholieke Lord Acton dat hij het oneens is met de bisschop wanneer die beweert dat we koningen en pausen uit het verleden met de gunstige vooronderstelling moeten benaderen dat ze geen fouten maken, dit in tegenstelling tot andere mensen. Daarmee is de brief zowat samengevat en tegelijk ook de thematiek die Jezus in het evangeliefragment van deze zondag aanraakt.

Zuchten

Macht veronderstelt hiërarchie en bijgevolg ook ongelijkheid. Jezus verwerpt het gegeven macht niet, maar wel de houding die er achter schuilt, met name wanneer macht wordt misbruikt. Daarbij wijst Hij op Gods reactie op he obsessief t toeëigenen van macht en aanzien. “Wie zichzelf verhoogt, zal vernederd worden en wie zichzelf vernedert, zal verhoogd worden.” (Lucas 14, 11) Of bevattelijker uitgedrukt: wie zichzelf belangrijk vindt, zal onbelangrijk zijn in Gods ogen en wie zichzelf onbelangrijk vindt, zal belangrijk worden in Gods ogen.” Het gaat dus in eerste instantie over de ambitie om macht en de bijhorende allure naar zich toe te trekken. De nederigheid van de honderdman is een typisch voorbeeld van goed omgaan met macht en positie: gecombineerd met persoonlijke nederigheid. (Matteüs 8, 5-11) Jezus verafschuwt de fameuze "zuchten": hebzucht, eerzucht, heerszucht, machtszucht.

Geloof vergt daden

Paulus beweert terecht dat in Christus iedereen gelijkwaardig is. (Romeinen 10, 12) De Liefde is daarbij het richtsnoer: liefde voor zichzelf, voor de naasten en voor God (Marcus 12, 30-31 en 1 Korintiërs 13). In de Liefde is iedereen principieel gelijkwaardig. Dat betekent concreet dat men zichzelf respecteert, hulp biedt aan behoeftige naasten en eerbied heeft voor God.

Wanneer men echter de liefde naar zichzelf toe trekt, en God en de naasten ondergeschikt acht, dan zal dat door God niet in dank afgenomen worden. De Vader zal deze zelfverheffing beantwoorden met een gesloten deur van het Koninkrijk. God heeft hen die naar wereldse maatstaven arm en onbelangrijk zijn, uitgekozen om rijk en belangrijk te zijn door het geloof en deel te krijgen aan het koninkrijk. (Jakobus 2, 5)

Wie dweept met de zelfgenoegzame rijken en machtigen, zal evenmin beloond worden. Wie meer aandacht heeft voor uiterlijkheden en voor machtswellust dan voor innerlijkheid en God, heeft geen levend, maar een dood geloof. (Jakobus 2, 2-4) Dat verwijt Jezus trouwens ook aan de farizeeën in het Matteüsevangelie na de uitspraak van Jezus dat wie zichzelf verhoogt door de Vader vernederd zal worden. (Matteüs 23, 12-14) Ook bij Lucas is Jezus’ uiteenzetting een pijnlijke sneer tegen hun gedrag. Want geloof zonder daden is dood. (Jakobus 2, 26b)

Macht en geloof

Ten tijde van Jezus is de grote massa niet bepaald welstellend: boeren, vissers, herders, slaven, zieken, weduwen. Daar tegenover staan handelaars, die van de winst leven, en tollenaars, die tol innen voor de Romeinen, maar telkens een deel voor zichzelf bij rekenen. Er zijn ook de priesters, onderverdeeld in verschillende klassen. Zij genieten aanzien en respect bij de bevolking. Er zijn rijke families die er alles aan doen om rijk te blijven. Er is dus in grote mate ongelijkheid en daar levert ook de godsdienst een bijdrage in. Dat ligt gevoelig bij Jezus.

Dat wetgeleerden en farizeeën de mooiste plaatsen kiezen op een feest of bijeenkomst, wordt bevestigd wanneer Jezus aan het spreken is. (Lucas 14, 7) Ze verhogen zichzelf en ze laten zich op straat groeten door de mensen. (Matteüs 23, 7) Welnu, Jezus verfoeit dit zelfgenoegzaam gedrag omdat het puur op zichzelf is gericht, niet op God of op de naasten. Sterker nog, ten diepste gaat deze zelfverheffing ten koste van hen. Wellicht ook daarom geeft Jezus aan dat er misschien iemand uitgenodigd is op het feest die nog belangrijker is. Impliciet klinkt hier: “Je moet niet proberen om de Heer willen overtreffen.”

Schenken zonder te ontvangen

Jezus gaat verder met zijn raadgevingen: “Vraag niet uw vrienden, broers of rijke buren voor een maaltijd in de verwachting dat ze je terug vragen.” (Lucas 14, 12) Wil je echt iets schenken? Doe dat dan aan iemand die niet terug kan geven: een arme, kreupele, verlamde of blinde naaste. De ultieme gave veronderstelt geen wederdienst. we verwachten bij het geven van een geschenk onbewust dat we op een bepaald moment ook iets terugkrijgen. Het schenken van cadeaus bijvoorbeeld, bevestigt en versterkt de onderlinge relatie. Dat is echter niet echt geven: het is eerder uitwisselen. Jezus stelt voor om ervoor te zorgen dat je nog “te goed” hebt. Dan zal je door de Vader in de hemel beloond worden. (Lucas 14, 14)

Onterecht wordt soms geconcludeerd dat men zich hoort te schikken in een erbarmelijk leven, vol met onrecht, honger en tegenslagen. Christenen hoeven zich niet te wentelen in ellende als offer om later beloond te worden. Dat is niet wat Jezus verkondigt: Hij heeft het over Liefde voor zichzelf, voor de naasten en voor God. We mogen dus ambitieus en ondernemend zijn, en streven naar een beter leven, zolang die drie factoren in evenwicht zijn. Wanneer je persoonlijke band met God (en zijn Woord en zijn Wet), en het engagement van de naastenliefde even belangrijk zijn als je ambitie, dan leef je in de Liefde.

Geloven is denken, spreken en handelen naar de Liefde. De Liefde is geven zonder iets terug te verwachten. Alle denk- en leefpatronen die geen evenwicht houden in aandacht voor zichzelf, de naasten en de Heer, zijn gedoemd om te mislukken in de ogen van Jezus. Hoe kan de Vader je belonen voor wat je louter voor jezelf hebt gedaan? Je bent dan al beloond. De Weg is niet vanzelfsprekend en niet eenvoudig. Gelukkig is de Leidsman barmhartig en geduldig.

19 augustus 2022

Malevitsj: Een mystiek beeld van de hemel (20-21 augustus 2022)

Jezus spreekt over het Rijk Gods in talrijke beelden. Ze geven een indruk van hoe de hemel is en hoe je tot de hemel kan komen. De hemel heeft kunstenaars sindsdien doorheen de eeuwen geïnspireerd, maar slechts zelden komen we bij een uitbeelding van de hemel zonder meer. Laten we even verwijlen bij het innemend hemelbeeld van Malevitsj.

Kazimir Malevitsj wordt geboren in het tsaristische Russische rijk in 1879, nabij Kiev, in het huidige Oekraïne. Zijn vader is Pools en hijzelf wordt katholiek gedoopt. Zijn moeder is echter orthodox en via haar leert hij de sterk mystieke orthodoxe liturgie kennen. Hij verdiept zich in de schilderkunst en trekt naar Moskou om kunst te studeren. Na de Oktoberrevolutie is het regime aanvankelijk gecharmeerd door de abstracte kunst van zijn generatie. Onder Stalin wordt zijn werk vanaf 1929 als decadent bestempeld en afgeschreven. Malevitsj wordt zelfs gemarteld en drie maanden gevangen gezet. Kazimir Malevitsj overlijdt in 1935 in Leningrad.

Kunst en identiteit

Malevitsj brengt zijn jeugd in het huidige Oekraïne door en raakt gefascineerd door kunstenaars die uit Sint-Petersburg zijn gekomen om de schilderwerken in een klein, oud kerkje in Bilopole, nabij Charkov (de streek waar nu zo hevig wordt gevochten), in ere te herstellen. Naast het minutieus reconstrueren van de antieke kunst in het kerkgebouw volgens strikte regels, zijn de kunstenaars ook heel gedreven in het schilderen in open lucht, volledig vanuit hun eigen creativiteit. Deze combinatie heeft Malevitsj getroffen en in zijn verdere leven geïnspireerd.

Hij maakt vroeg in zijn schilderscarrière een reeks explorerende schetsen voor een frescoschilderij, de befaamde “gele reeks”. Het maakt deel uit van een reeks oefeningen, vertrekkend uit de iconografie. Zoals veel artiesten in het begin van de 20e eeuw, zoekt Malevitsj een consensus tussen de beginselen van de lokale tradities en nieuwe, figuratieve kunstvormen anderzijds.

Iconografie en folklore

“Iconografie gaat niet over anatomie of perspectief, en is ook niet bedoeld om de realiteit godsdienstig te kleuren, het is de gewaarwording van kunst en van artistieke realiteit.”, laat hij ooit optekenen. De traditie van grootmeesters inspireert hem in zijn technische kunstontwikkeling. De link met “de gewone mensen” wordt gezocht in folklore, en volkscultuur en godsdienst zijn nog steeds sterk met elkaar verbonden vroeg in het Russische rijk rond de eeuwwisseling.

Later zal zijn werk zich vooral ontwikkelen tot geometrische vormen. Hier zien we echter de vroege Malevitsj aan het werk. Hij maakt studies, maar er is geen weet van een concrete opdracht. Dit is zelfontwikkeling in beeld van een artiest op zoek naar identiteit, naar het voorbeeld van de kunstenaars van het oude kerkje.

In 1907 schildert hij in zijn gele reeks “De triomf van de hemel”. Dit werk willen we van naderbij bekijken. Het ademt werkelijk mystiek. Dat het werk geel heeft als basiskleur, met tinten van rood tot goud, behoeft weinig uitleg. Het reflecteert het kleurenpallet van iconen. Het groen is echter ook sterk aanwezig en doet denken aan Tibetaanse kunst.

Hemel zonder meer

Dat Malevitsj kiest om de hemel in beeld te brengen, is een gewaagde keuze. Niet veel artiesten hebben dit aangedurfd. De hemel is weinig geschilderd, wellicht omdat het beeld algauw pathetisch dreigt te worden. De hel is veel figuratiever: een kunstenaar kan het donkerste uit zijn verbeelding in beeld brengen in tal van expressieve scènes. Als de hemel al in beeld komt, is het vaak als sereen contrast met de hel. Denken we maar aan Fra Angelico, Michelangelo of Hiëronymus Bosch. Dit doet Malevitsj niet. Hij beeldt enkel de hemel uit. Hier is geen doembeeld voor zondaars en schurken afgebeeld, er zit geen morele wijsvinger achter het werk. Het typeert de zoektocht van Malevitsj naar kunst en identiteit in de eenvoud en de puurheid.




Mystiek

De kleine personages in het werk zijn in drie groepen van elf verzameld, allen met hun handen in gebedshouding. De twee bovenste groepen bevinden zich in de wolken, symmetrisch aan weerszijden van het schilderij. De onderste groep staat barrevoets in het midden van een begrast heuvellandschap vol groene loofbomen. Staan ze op heilige grond? De harmonische groene weelde doet alvast denken aan de tuin van Eden. De bomen reiken tot aan de wolken, of dragen ze de wolkenmassa?

Waarom kiest Malevitsj voor reeksen van elf figuren? Twaalf lijkt immers veel meer harmonisch binnen de christelijke traditie. Er waren twaalf apostelen. De onvolledigheid in aantal biedt mogelijkheden, er is nog een opening tot deelname. Het is niet statisch, niet afgewerkt, maar juist dynamisch: er is nog aanvulling en toevoeging mogelijk.

Eén groot personage met gesloten ogen houdt alles samen, met de armen gespreid in één grote accolade. Hij lijkt te zweven over het landschap en het is alsof hij zich getooid heeft in een mantel van wolken. Hij kan Christus voorstellen, maar evengoed Boeddha, in een alles beschermende, boomachtige houding.

Malevitsj verwijst hier naar de Byzantijnse vespers, waarin Psalm 104 weerklinkt: “Prijs de Heer, mijn ziel. Heer, mijn God, hoe groot bent U. Met glans en glorie bent U bekleed, in een mantel van licht gehuld.” (Psalm 104, 1-2a) “U maakt van de wolken uw wagen en beweegt U op de vleugels van de wind.” (Psalm 104, 3bc)

Alle figuren zijn omgeven door een gouden aureool. Hun ogen zijn allemaal gesloten. Ze zijn omlijnd met donkere, duidelijke contouren, zoals in de traditionele icoonkunst. Het geheel geeft een mystieke gebeurtenis weer die wij als toekijkenden niet kunnen ontcijferen. De groepjes figuren staan heel dicht bijeen en toch zijn ze allen in zichzelf gekeerd: hun ogen zijn gesloten. Tegelijk zijn ze verbonden met de Christusfiguur. Hun gebogen houding is niet statisch, hun ranke pose voelt aan als Art Nouveau. Er zit een dynamiek in verwerkt.

Alle figuren zijn mannelijk noch vrouwelijk. Waarom eigenlijk? Het goddelijke overstijgt het seksuele dat eigen is aan de mens en dat hem of haar definieert. Het mannelijke wordt overstegen, en niet door vrouwelijk te worden, maar door meer stilistisch en bovenmenselijk te verschijnen. Het zijn niet zomaar mensen: hier is meer aanwezig. Zijn de figuren in de wolken het engelen? Zijn de personages in de tuin hemelmensen die de driften van zich hebben afgeschud? Wat het groot personage betreft, past Christus zeker binnen de optiek: Hij overstijgt het louter menselijke. De vaagheid krijgt de bovenhand. Het is mystiek omwille van de puurheid, de eenvoud en het ongrijpbare.

Een studie onderweg

Hij gebruikt de iconografie als een stijlfiguur om een gevoel uit te drukken. Zijn studies zijn geen kopieën: hij legt eigentijdse accenten in de klassieke werkvorm. De tijd van eenvoudige geometrische figuren in de kunst lonkt in de verte al. Er is duidelijk een basisvorm verwerkt in deze studie: een omgekeerde driehoek, die de onderste groep met de twee handen van Christus verbindt. Maar in 1907 is hij nog ondergedompeld in het symbolisme.

De vroege Malevitsj wil een atmosfeer scheppen, een impressie geven, zonder zich te binden aan een specifieke kunstschool. Wat er weergegeven wordt, primeert; niet hoe het verteld wordt. 

Later zal hij evolueren tot suprematisme. Het perspectief en het figuratieve worden daarin volledig overstegen. Er wordt gewerkt met geometrische vormen en pure kleuren, zwart en wit. Malevitsj gaat hiermee terug naar de basis. In 1915 schildert hij zijn befaamd “zwart vierkant op witte achtergrond”. Het canvas is vierkant, de kleur monotoon zwart met een witte rand. Hij is daarmee één van de grondleggers van de abstracte kunst. Malevitsj wordt echter geen dadaïst, zijn kunst heeft en geeft betekenis. Het zwart vierkant werd pertinent in een hoek opgehangen, verwijzend naar de devote iconenhoekjes in huizen in de orthodoxe cultuur. Net als een icoon wil dit werk een boodschap overdragen en het leven inspireren.




Beeldvorming
De hemel daagt de verbeelding telkens weer uit. Zelfs Jezus gebruikt beeldtaal wanneer Hij over de hemel spreekt. Dat betekent niet dat de hemel op zich een verbeelding is. Onze taal en onze denkpatronen kunnen het niet omschrijven. Zelfs als dat kon, dan nog hebben we slechts de omfloerste woorden van Jezus om uit te vertrekken. Die worden aangevuld met omschrijvingen en beelden doorheen de geschiedenis. Malevitsj levert zijn bijdrage langs zijn étude, die niet eens een volwaardig werk is. Niettemin interfereert het met ons eigen beeld van de hemel, door het kunstig spel van herkenbaarheid, eigenzinnigheid en eenvoud. 

Hoe zien wij de hemel? Is er genoeg ruimte voor mystiek in ons hemelbeeld? Hoe aards is ons hemelbeeld? Hoe ongrijpbaar? Is het zinvol om de hemel in een beeld voor te stellen?

12 augustus 2022

Maria zingt een lied: "Mijn hart juicht" (14-15 augustus 2022)

We vieren Maria, die in de hemel wordt opgenomen, bij haar Zoon. Vóór zijn geboorte, wanneer Maria zwanger is van Hem, zingt zij een lied van vreugde en dankbaarheid. Het lied typeert wie Maria is. Het Magnificat is een lofzang van Maria over de Heer, die Maria heeft uitverkoren om zwanger te worden en Jezus op aarde te brengen. De titel is, zoals vaak bij Latijnse liederen, gewoon het begin geworden van het lied zelf, dat aanvangt met: “Magnificat anima mea Dominum…” Het is geen “Eer aan God”, tót de Heer gericht, maar een loflied óver Hem. Maria bezingt de grootheid van God aan haar nicht Elisabet, die meteen al wanneer Maria binnenkomt, merkt dat God langs haar zijn Woord in vervulling zal laten gaan. Het kind in Elisabets schoot springt immers op van vreugde. Het is Johannes de Doper die voor het eerst vooruitwijst naar Jezus, de Zoon van God.

  • Voor de lezingen van het hoogfeest van de Tenhemelopneming van Maria: klik hier.

De lofzang bestaat uit vier bijna gelijke delen. De opening is een algemene lofprijzing, die een enthousiaste uitdrukking van vreugde is (Lucas 1, 46-48a). Daarna volgt een impliciete dankzegging, waarbij de heiligheid van God wordt bezongen, die in grote daden zichtbaar wordt (Lucas 1, 48b-50). Daarna worden de goddelijke daden van genade benoemd. Vooreerst wordt God als brenger van gerechtigheid bezongen (Lucas 1, 51-53) en tenslotte als redder van het Volk (Lucas 1, 54-55). Dit loflied bezingt de Heer, maar vraagt niets. Het is een geschenk van Maria aan God uit dankbaarheid voor Gods gulle vrijgevigheid.

Maria en Hanna (en Jesaja)

God brengt zijn belofte in vervulling. Daarmee is dit wonderlijk nieuw begin dat Maria bezingt, verbonden met de traditie. Het is niet toevallig dat haar lofzang veel gelijkenissen vertoont met de lofzang van Hanna om haar zwangerschap van Samuel. (1 Samuel 2, 1-10) Ook met Hanna’s zwangerschap staat het Volk van God op een scharniermoment, op een nieuw begin met een vreugdevolle tijd in het vooruitzicht. Samuel is de grote rechter over Israël: hij zal koning Saul en koning David aanstellen. De herinnering aan de hoogdagen van dit koninkrijk wordt later gekoesterd met heimwee, ook door Maria. Vandaar dat ze woorden en gedachten van Hanna’s lied in haar lofzang verwerkt. Jezus zal het Volk opnieuw in verbinding brengen met God, zoals Samuel heeft gedaan.

Het bezingen van de Heer als brenger van gerechtigheid en redding is ook de ondertoon van Jesaja’s lofrede over de lijdende Dienaar (Jesaja 53). Dat de Dienaar van de Heer zal moeten lijden om de wil van de Vader te verwezenlijken op aarde, is niet in Maria’s loflied verwerkt. De oude Simeon zal haar echter in niet verkeerd te begrijpen woorden bij de realiteit brengen. (Lucas 2, 34-35)

Lofprijzing

Maria begint haar lofzang in grote vreugde: “Mijn ziel prijst en looft de Heer, mijn hart juicht om God, mijn redder.” (vers 46b-47). Hanna’s lied begint bijna identiek: “Nu juicht mijn hart dankzij de Heer, fier heft mijn hoofd zich op, dankzij de Heer.” (1 Samuel 2, 1ab) Beiden verwoorden ze hun extatische vreugde al bij de aanvang van hun loflied: Hanna’s hart triomfeert, juicht (Hebreeuws: “alats”) van vreugde. Maria’s hart is gevuld met vreugde, haar hart zingt, juicht, jubelt (een vervoeging van het Griekse “agalliao”) van vreugde om God. Dit is absoluut geen bescheiden emotie, hoewel ze inwendig van aard is. Haar hart is blij, haar lied is vreugdevol, maar ze doet geen extatische dans zoals koning David (2 Samuel 6, 12-22). Let wel, dit zegt niets over de intensiteit van de vreugde, enkel iets over de uitdrukkingsvorm ervan.

Maria vervolgt haar lied: “Hij heeft oog gehad voor mij, zijn minste dienares.” (vers 48). In Hanna’s loflied vinden we aansluitend op haar uitdrukking van vreugde ook de verwijzing naar Gods genadevol handelen: “Dankzij uw hulp beleef ik vreugde.” (1 Samuel 2, 1d) Het lied is in beide gevallen ontstaan door Gods hoopgevende tussenkomst in de tijd, in de geschiedenis. God schenkt geen een visioen of mooie woorden. Er komt nieuw leven en er breekt een nieuwe tijd aan dank zij God. Het verlangen komt eindelijk tot vervulling, het lange wachten is niet vruchteloos gebleven. Daarmee is het eerste deel van Maria’s vierluik onder de loep genomen.

Dankzegging

“Alle geslachten zullen mij voortaan gelukkig prijzen, ja, grote dingen heeft de Machtige voor mij gedaan, heilig is zijn Naam. Barmhartig is Hij, van geslacht op geslacht, voor al wie Hem vereert.”, gaat Maria verder (vers 49-50). Hetzelfde horen we verwoord in Hanna’s lied: “Geen is er heilig als de Heer. Er is geen andere god dan U, geen rots is er als onze God.” (1 Samuel 2, 2a) De heiligheid van God en van zijn Naam staat centraal in beide liederen. God en zijn genadig handelen zijn zo anders en gaan tot ver buiten onze begrippen en gedachten. Dat onnoembare, dat ongrijpbare van God - bovenaards en bovenmenselijk - noemen we in aanbidding “heilig”. Hoewel er geen expliciete dankzegging in de tekst is vermeld, ademen deze verzen duidelijk een uitdrukking van dank, sterker nog: een expressie van nooit genoeg kunnen danken voor wat gegeven is.

In Maria’s lied wordt het verticale perspectief bezongen: vanop de aarde bezingt ze Gods allesoverstijgende heiligheid. Tevens wordt een breed horizontaal perspectief onder woorden gebracht, wat Hanna niet doet in haar lofzang: “alle geslachten zullen mij voortaan gelukkig prijzen”. De komst van Gods Zoon op aarde wordt hier nog even stevig onderstreept. God komt op aarde wonen en neemt de gedaante van een mens aan. Jezus is zoveel meer dan een genade voor het volk dat vrede en voorspoed wenst. In Hem is de bevrijding van onze schulden en de gave van het eeuwige leven. Alle geslachten in alle tijden zullen Maria dankbaar zijn om haar instemming om Gods Zoon te dragen en te baren. Daarin ligt een essentieel verschil met de komst van Samuel, wat ook weerspiegeld wordt in het lied.

Gerechtigheid

De Heer is niet alleen de allerheiligste, hoog in de hemel. Hij grijpt ook in wanneer dat nodig is. God heeft een afkeer van onrecht, machtsmisbruik en rijkdom. Maria bezingt hoe Hij de onrechtvaardigen teniet doet en hoe hongerigen, armen en kleinen worden geholpen en bijgestaan door Hem: “Hij toont zijn macht en de kracht van zijn arm en drijft uiteen wie zich verheven wanen, heersers stoot Hij van hun troon. Wie gering is, geeft Hij aanzien.” (vers 51-52) Hanna bezingt dit ook: “De boog van de helden is gebroken. Wie wankelt, weet zich gesterkt.” (1 Samuel 2, 4), en: “Hij verheft uit het stof wie berooid is, uit het vuil tilt Hij op wie alles ontbeert.” (1 Samuel 2, 8). 

Het lot van de hongerige armen en verzadigde rijken bezingt Maria als volgt: “Wie honger heeft, overlaadt Hij met gaven, maar rijken stuurt Hij weg met lege handen.” (vers 53) De link met Hanna is niet ver te zoeken: “Wie hongerden zijn verzadigd.” (1 Samuel 2, 5b), en: “De Heer maakt arm en Hij maakt rijk, vernedert diep en heft hoog op.” (1 Samuel 2, 7) De Heer hanteert een ander waardenpatroon dan de wereld. Niet wie rijk is en aanzien geniet, is belangrijk, maar wie gelooft in Hem en wie zijn hoop stelt in Gods Woord. Wie arm is en honger lijdt, is bevoorrecht om God beter te horen. Rijken hebben teveel wereldse afleiding en vergeten de Heer. Soms wanen ze zich God.

Redding

In het laatste deel van het vierluik, beschrijft Maria hoe God zijn Volk niet in de steek laat, maar redding zal brengen. Die redding zal vorm krijgen in Jezus, de Mensenzoon. Hier is houden de parallellen met Hanna’s lied op. Er klinkt een meer profetische boodschap: “Hij trekt zich het lot aan van Israël, zijn dienaar, zoals Hij aan onze voorouders heeft beloofd: Hij herinnert zich zijn barmhartigheid jegens Abraham en zijn nageslacht, tot in eeuwigheid." (vers 54-55) Het Kind in haar buik wordt verbonden met de heilsgeschiedenis. 

Jezus maakt deel uit van Gods heilsplan. Hij is een teken van Goddelijke barmhartigheid. Zo lief heeft God de wereld, dat Hij ons zijn eniggeboren Zoon schenkt. (Johannes 3, 16) Het volk, dat in het duister ronddwaalt, zal een schitterend Licht zien. (Jesaja 9, 1) En dit dank zij Maria.

  • Voor meer achtergrond bij het feest van de Tenhemelopneming van Maria, zie mijn bijdrage van vorig jaar: klik hier.

05 augustus 2022

Wakker blijven: de Heer komt wanneer je het niet verwacht (6-7 augustus 2022)

Jezus geeft ons in de vorm van een verhaal de opdracht om waakzaam te zijn en niet in te dommelen, opdat we wakker zouden zijn wanneer de Heer komt. Wanneer Jezus ons via zo’n beeldspraak aanspoort om te allen tijde klaar te zijn voor Gods komst, dan zet Hij ons niet aan tot dwangmatige slapeloosheid. Mochten we elke nacht waken zodat God ons wakker aantreft wanneer Hij komt, dan zou Hij ons aantreffen met geheugenverlies, uitgeput en depressief, vol angststoornissen en hallucinaties, als we al niet zouden zijn ondergegaan aan hartfalen of een herseninfarct. Hij zou het onmogelijke vragen: zijn vraag zou onmenselijk zijn. God vraagt niet het onmogelijke. Het betreft hier dan ook een beeldspraak, maar met een vrij zware boodschap.

God verlangt niet dat we onze nachtrust laten, wel vraagt Hij ons om alert te zijn, om in ons dagelijkse doen en laten niet stuurloos rond te dobberen, weg van God. Denk aan de rijke zakenman die vorige week ter sprake kwam: hij was met van alles bezig, maar God was hij helemaal vergeten. In die zin moeten we wakker zijn. Daar gaat het om. Er is zoveel om ons heen dat voor afleiding zorgt. Het is onze taak om God niet te vergeten te midden van de dingen van elke dag.

Gelukkig

Wanneer we dat volhouden, zal zijn dankbaarheid groot zijn, volgens het verhaal: God zal ons, net als de heer des huizes… bedienen! Dat is de omgekeerde wereld. Het Rijk Gods is dan ook een andere manier van leven dan wat wij gewend zijn.

Gelukkig zijn zij die waken en die niet ingedommeld zijn. Hetzelfde woord als in de zaligsprekingen wordt gebruikt: "makarioi". (Matteüs 5, 1-16) Ook bij de zaligsprekingen wordt gesproken over het Gods rijk. We mogen concluderen dat hier een belangrijke opdracht wordt meegegeven. Al wie alert is, wie tot God blijft bidden en niet afgeleid raakt door slaapverwekkende zaken als bezit, macht, eer, titels enzovoorts, mag zich gelukkig prijzen: voorspoed is met hen. Ze zijn goed in Gods ogen.

Dienaar

Toen Jezus de voeten van zijn leerlingen waste tijdens het Laatste Avondmaal (Johannes 13, 4), heeft Hij zich een linnen doek omgeslagen, net als de heer in het verhaal doet (hetzelfde Griekse woord wordt gebruikt: “zoonè”, gordel). De Heer Jezus kleedt zich als Dienaar, Hij maakt zich het dienaarschap uit het verhaal eigen. In Gods Rijk is geen sociale hiërarchie. De logica wordt ter confrontatie radicaal omgekeerd: “Wie van jullie de eerste wil zijn, zal de anderen moeten dienen.” (Matteüs 20,27)

Nachtelijk

We mogen ons niet in slaap laten wiegen. Denk aan de leerlingen in Getsemane, na het Laatste Avondmaal. Ze konden zich maar niet concentreren op wat echt belangrijk was, en dat op zo'n cruciaal moment. We horen wakker te blijven, bij de zaak te blijven, op het belangrijkste gefocust zijn. Het verhaal dat Jezus vertelt, heeft veel gelijkenissen met wat Hij zelf doet en meemaakt daags voor zijn lijden en sterven. Dat is niet toevallig: het is een volgende stap in de voorbereiding op het Rijk Gods. De beeldtaal wordt samengebracht.

God komt volgens Jezus’ verhaal niet wanneer men het verwacht, maar in de tweede of derde nachtwake: midden in de nacht of kort vóór het aanbreken van de dag. Van mijn jaren als verpleegkundige ken ik de zwaarste nachtelijke uren: het uur U was voor mij 3 uur in de nacht. Dan wogen mijn oogleden het zwaarst. Meestal was er veel te doen, en dan viel dat niet echt op. Maar wanneer alles even stil werd, dan werd het lastig om wakker te blijven. Dat maken ook de dienaars mee. Ze hoeven niets te doen: alleen maar waken.

Gelijkaardig

In een ander verhaal over het Rijk Gods heeft Jezus het over tien jonge vrouwen die op uitkijk staan voor hun bruidegom. Ze moeten hun lampen brandend houden, zodat ze hem zien aankomen. Het wordt wel eens smalend het verhaal van de vijf slimme en vijf domme blondjes genoemd. (Matteüs 25, 1-13)  Wees waakzaam, zo klinkt de goede raad, “jullie weten niet op welke dag en welk tijdstip Hij komt”. (Matteüs 25, 13) In het verhaal van de heer des huizes zal de komst gebeuren “op een tijdstip waarop je het niet verwacht”. (Lucas 12,40) En ziedaar: de bruidegom nadert plots, de meisjes trekken Hem meteen tegemoet. Sommigen hebben geen olie genoeg en de bruidegom herkent hen niet in het donker. Bij de dienstknechten die in slaap gevallen zijn, is hun kaars spreekwoordelijk ook gedoofd. Ze worden in het donker van de nacht aan het zicht onttrokken. Ze hebben afstand genomen van het Licht…

Uw Rijk kome

Het Rijk Gods komt vaak ter sprake in de evangeliën: 105 keer, heb ik me laten vertellen. Een groot geloof is essentieel om in het Rijk Gods te komen. In de passage met de honderdman zegt Jezus dat de man in de Hemelse Maaltijd “met Abraham, Isaak en Jakob zal aanliggen” (Matteüs 8, 11), omwille van zijn geloof.

Over het Rijk Gods spreekt Jezus altijd in beelden: het is als gist in het deeg, als een mosterdzaadje. (Matteüs 13, 31-35) De verwachting van het Rijk, die bestudeerd wordt in  de eschatologie, is dan ook een heel complexe materie. De verwachting is hoopvol van aard en is gebaseerd op de belofte van Jezus: de Wederkomst, het komend Rijk, dat Hij in het Onze Vader ook benoemt. (Matteüs 6, 9-13; Lucas 11, 2-4) Het is een onrustig uitzien, we horen ons niet te nestelen in het aardse gemak, maar onze gedachten en gebeden tot God te richten.

Gods Rijk: een moeilijke thematiek, even complex en ongrijpbaar als de Verrijzenis. Hoe zie jij het Rijk Gods? Wat stel jij je er bij voor? Hoe sterk leeft de eindtijd in jouw geloof? Hoe zorg jij dat je geloof niet indommelt in je leven?

29 juli 2022

De succesvolle dwaas (30-31 juli 2022)

Een verongelijkte man roept uit de menigte naar Jezus: “Meester, zeg tegen mijn broer dat hij de erfenis met mij moet delen!” (Lucas 12, 13) Volwassen mensen worden soms de kleinste kinderen wanneer het over geld gaat. Heel merkwaardig. “Dat is van mij!” “Nee, laat los, het is van mij!” Terecht antwoordt Jezus dat beslissen over geld niet zijn bevoegdheid is. Daarna krijgt het verhaal een meer extreme en fundamentele wending. 

Een succesvolle dwaas

Jezus waarschuwt de man: “Hoed je voor elke vorm van hebzucht!” (Lucas 12, 15b) Niet enkel deze mogelijk vorm, maar élke vorm. Hij vertelt een verhaal ter illustratie. Het kon inspiratie zijn voor een dramaserie met veel rijkdom en glitter. Een rijke man had een mooi landgoed. Hij werkte verstandig en ondernemend: hij zaaide op het land en oogstte alles netjes op tijd. Er was graan in overvloed, veel meer dan verwacht. “Wat ik zal doen is dit: ik breek mijn schuren af en bouw grotere, waar ik al mijn graan en goederen kan opslaan.” (Lucas 12, 18bc) Dat is een goed plan: meer ruimte, meer omzet, meer kapitaal! Voor jaren is hij veilig, niets of niemand die hem nog klein krijgt. Zo'n man zou nu op de tv komen als succesvolle rijkaard. Hij zou een trendsetter zijn, aanbeden en verheerlijkt door de massa. “Heb je dat gezien? Die man heeft het helemaal gemaakt! Kijk eens wat een schuren, wat een geld, wat een kast van een huis! Dat wil ik ook!”

“Succesvol zijn en winst maken, daar gaat het om,” hoor je de rijke man denken. “Alles draait om een goede bedrijfsstrategie en een verstandig management: dan wordt mijn bedrijf nog groter en nog beter! Wat wil je nog meer?” Welnu, het ontbreekt hem toch aan iets, want God noemt hem… een dwaas! Hij was beter wat ambitieuzer geweest los van zijn geldkist. Hij had tot God kunnen bidden en geluisterd hebben naar het Woord. God zegt: “Dwaas, nog deze nacht zal je leven van je worden teruggevorderd. Voor wie zijn dan die schatten die je hebt opgeslagen?” (Lucas 12, 20) Hij is steenrijk geworden, jazeker, maar niet bij God. Bij God is hij straatarm.

Absurd

De echo’s van Prediker klinken in Jezus’ woorden: “Ook al is een mens bij alles wat hij heeft bereikt bekwaam te werk gegaan, met wijsheid en kennis van zaken, hij moet het iemand geven die er niets voor heeft gedaan.” (Prediker 2, 21) Dat is niet de zin van je leven, dat is “ijdel” (in het Hebreeuws: “Havel havalim”), vroeger vertaald als “ijdelheid der ijdelheden”, of meer eigentijds: “je reinste absurditeit”, of ook “lucht en leegte”. Het heeft allemaal te maken met een intense ervaring van teleurstelling. Er blijkt niets over te blijven van alle inspanningen. Een zuchtje, mee niet. Abel (Genesis 4) klinkt in het Hebreeuws “Hével”. Hij was een zuchtje in vergelijking met zijn sterke en ambitieuze broer Kaïn.

Ondernemerschap

Is God dan tegen investering en vooruitgang? Nee, op voorwaarde dat je minstens evenveel gedrevenheid investeert in je geloof! In het verhaal hebben geld en succes de welvarende man verblind. De man is veranderd in een zakenman, er is geen plaats meer voor geloof. Het is een kwestie van de juiste prioriteiten te stellen.

Jezus spreekt zich niet uit over ondernemerschap. Misschien kunnen we in de kantlijn ook stellen dat Jezus geen expert of adviseur is in economische wetenschappen. Ook daartoe is Hij door de Vader niet aangesteld, net zo min als in onderhandelingen in erfrecht. Maar in een diepere laag kunnen we ons de vraag stellen of Jezus een afkeer heeft van bezit en de bijhorende ongelijkheid? Hij is alleszins geen strijder voor het kapitalisme of monetarisme. Een rijke jongeling die Hem aanspreekt en die Hem wil volgen, moet eerst zijn bezit verkopen, waarna hij afdruipt. (Marcus 10, 17-27) Dan zegt Hij aan zijn leerlingen dat het moeilijker is voor rijke mensen om in Gods rijk te komen. Het hangt immers van God af. Wie aan geld denkt, vergeet God. En als je slechts halfhartig kiest voor God, kan Hij ook niets doen voor je.

Geld zonder macht

Ik denk spontaan aan een merkwaardige uitspraak van de Britse premier Margaret Thatcher (1925-2013): "Niemand zou ooit van de Samaritaan hebben gehoord, mocht hij enkel goede bedoelingen hebben gehad. Hij had ook geld bij." Inderdaad, hij betaalde de waard, zodat hij goed voor de zieke man kon zorgen, en als de 2 denariën niet genoeg waren om de kosten te dekken, zou hij later het verschil nog bijpassen. (Lucas 10, 30-37) Daar heeft ze een punt: ook Jezus denkt niet aan een wereld zónder geld. De arme weduwe gooit enkele muntjes in de offerkist en wordt er om geprezen door Jezus, omdat ze van haar armoede geeft. (Lucas 21, 1-4) Ze wordt niet afgeraden om geld in de kist te stoppen, zelfs niet in het huis van God. Jezus zegt niet: “Geld is het slijk der aarde: gooi hier geen geld in, en al zeker niet in de tempel.”

We kunnen ons ook de vraag stellen of een wereld zonder ambitie en zonder geld wel leefbaar is. Is ongelijkheid immoreel? Welnu, wij hebben in het Nederlands een gekende nuance: gelijkheid en gelijkwaardigheid (het Franse 'equité' bijvoorbeeld, is niet zo goed ingeburgerd). Ongelijkwaardigheid is een immoreel gegeven. Maar ongelijkheid bestaat overal en altijd. We zijn niet allemaal hetzelfde, we verschillen van elkaar. Dat brengt een fundamentele dynamiek op gang. In een wereld waar iedereen gelijk is, verdwijnt elke ambitie en energie uit de samenleving. Waarom zou je nog voor dokter studeren en al die verantwoordelijkheid dragen, als je evenveel verdient als iemand die minder risicovol werk verricht? Waarom nog de moeite doen als het niet loont? Het is één van de redenen voor het falen van het communisme: de drijfveer tot initiatief was weg. Allemaal gelijk: het klinkt mooi in een wereld waar de verschillen té groot zijn, maar het is op zich uiteindelijk een even extreme houding.

God indachtig

Jezus is op zich niet tégen geld, maar vindt dat geld nooit mag regeren. Zolang het een werkmiddel is ten dienste van de mensen, is het nuttig, en bijgevolg ook niet goed en niet kwaad. Zoals wielen aan de kar, zoals deuren aan een huis. Wanneer de wielen wapens gaan dragen of deuren mensen uitsluiten, dàn is er een probleem. Wanneer geld mensen afleidt en God doet vergeten, dan is het een kwalijk gegeven. Net zoals macht, kan ook geld corrumperen.

Daar kunnen we nog veel van leren in onze samenleving.

22 juli 2022

Een merkwaardige stad, een merkwaardige interpretatie: Sodom (23-24 juli 2022)

Wat is er gebeurd in Sodom dat de Heer zo kwaad is dat Hij de stad met de grond gelijk wil maken? God gaat een kijkje nemen langs twee van zijn engelen, en wat zij in één avond meemaken, is meer dan voldoende om het vermoeden volmondig te bevestigen. Maar wat is er dan precies gebeurd? Even voor de duidelijkheid: het is geen prettig verhaal. Zware kost, zo midden in de zomer. Geen nood: de soep wordt nooit zo heet gegeten als ze opgediend wordt...

De Heer verschijnt aan Abraham. Hij zit op het heetst van de dag in de ingang van zijn tent. (Genesis 18, 1) Er naderen hem drie mannen. Wellicht is één van hen de Heer, vergezeld door twee engelen. Abraham spreekt namelijk één man aan in het enkelvoud. Later blijft de Heer staan en gaan twee mannen weg. (Genesis 18, 22) Abraham vraagt Sara om brood voor hen te bakken en dat vinden de drie mannen goed. Ze zijn dus mensen, geen verschijningen. (Genesis 18, 5-6) Er wordt door sommigen ook een voorafspiegeling van de Goddelijke Drievuldigheid in gezien.

Beschuldiging

Nadat de Heer vertelt dat Abraham en Sara een kind zullen krijgen, ondanks hun hoge leeftijd, volgt er een bijzonder donkere verhaallijn. “Er zijn ernstige beschuldigingen geuit tegen Sodom en Gomorra, hun zonden zijn ongehoord groot.” De Heer wil te weten komen of de klachten gegrond zijn of niet. (Genesis 18, 21-22) Abraham smeekt de Heer om geen onschuldigen te straffen. Stel dat er vijftig onschuldigen zijn, dan mag de Heer hen toch niet over dezelfde kam scheren als de boosdoeners? En stel dat er vijfenveertig zijn, of veertig, of dertig of twintig, of zelfs tien: dan mag God de stad toch niet verwoesten met hen erin? De Heer stelt hem gerust: “Dan zal Ik haar niet verwoesten omwille van die tien.” (Genesis 18, 32b) Het is een hele opluchting. Abraham denkt aan zijn neef Lot, die er is gaan wonen. Maar wat zou er toch aan de hand zijn, daar in Sodom, dat de Heer zo kwaad is?

In de klassieke theologische traditie wordt de stad gezien als het summum van kwaad. De verbeelding neemt algauw de bovenhand. De mannen van Sodom waren, zo meent men, allemaal homoseksueel. Een merkwaardige stad. Ik hoorde onlangs nog "Genesis 19, 5" vernoemen in een discussie over homoseksualiteit. Alsof het een gerecht bij de afhaalchinees betrof. Men spreekt zelfs over “sodomie” om seksueel verkeer tussen mannen te benoemen. En het scheldwoord “mietje” is afgeleid van Sodomieten.

Binnen de joodse traditie is deze interpretatie al opgedoken. Vooral in de tweede eeuw vóór Christus, bij de schokkende confrontatie met de Griekse cultuur en de fenomenen van tempelprostitutie, publieke naaktheid en knapenliefde, zijn geschriften ontstaan die de link leggen met Sodom, bijvoorbeeld in het boek Jubeljaren, een joods commentaargeschrift uit die periode...

Een horroravond

Klopt die interpretatie wel? De twee engelen van de Heer gaan die avond kijken. Wij kunnen hun bevindingen in het verhaal mee ontdekken. Lekker makkelijk. Lot zit toevallig aan de stadspoort en groet de mannen met een buiging. Hij staat er op dat de mannen bij hem komen overnachten. (Genesis 19, 1-3) Lot is alvast heel gastvrij. Dat moet Sodom toch alvast ten goede spreken, niet?

Maar dan, nog voordat Lot en zijn gasten hun hoofd te rusten kunnen leggen, komen alle mannen van Sodom bij Lots huis samen, jong en oud, niemand uitgezonderd. (Genesis 19, 4) De spanning stijgt. Ze schreeuwen Lot toe: “Waar zijn die mannen die bij je overnachten? Breng ze naar buiten!” (Genesis 19,5ab) Ze willen de mannen die op bezoek zijn bij Lot… verkrachten. Lot spreekt de mannen van Sodom als vrienden aan (“achai”: broeders in het Hebreeuws). Hij wil hen op andere gedachten brengen. “Alsjeblief, doe toch niet zo gemeen” (Genesis 19, 7) Lot biedt nog liever zijn twee dochters aan dan dat deze mannen iets overkomt. “Want ik heb hun onderdak gegeven.” (Genesis 19, 8c) Lot neemt zijn taak als gastheer heel ernstig, ze zijn hem zelfs nog meer waard dan zijn eigen dochters.

Vreemdelingenhaat

De mannen van Sodom maken algauw duidelijk waar het hun over te doen is. Ze verwijten Lot dat hij er is komen wonen als vreemdeling en dat hij hun nu de les wil lezen. (Genesis 19, 9b) Het Hebreeuwse “lagoer” (met een “g” als in het Franse “garçon”) kan je eigenlijk vertalen als: immigreren, als vreemde komen wonen. De mannen van Sodom drukken geen seksuele voorkeur of drang uit, ze willen de vreemdelingen een lesje leren opdat ze wegblijven voor altijd. Ook Lot wordt na zijn tussenkomst voorgoed persona non grata. Sodom heeft geen boodschap aan vreemdelingen. Het contrast met de gastvrijheid van Lot wordt in zijn tussenkomst vlak daarvoor – “ik heb hun onderdak gegeven” – nog even scherp gesteld. De mannen van Sodom worden met blindheid geslagen, zodat ze de mannen niets kunnen aandoen.

Lot loopt naar zijn (toekomstige) schoonzoons, mannen van Sodom, en dringt bij hen aan om met hem, zijn vrouw en dochters mee te vluchten voordat de stad helemaal verwoest wordt. De mannen nemen Lot niet serieus. Het feit dat twee mannen van Sodom Lots toekomstige schoonzoons zijn, verloofd met zijn dochters, maakt alvast duidelijk dat Sodom niet beantwoordt aan het beeld dat men eraan heeft gekoppeld. Mannen verloven zich er heel gewoontjes met vrouwen. Maar ze willen geen vreemdelingen in en rond hun stad. Alle middelen, ook de meest vernederende, zijn gepermitteerd om dat duidelijk te maken. Of moeten we het nog dieper zoeken? Willen ze geen engelen van de Heer in hun stad? Ligt het probleem op godsdienstig vlak? Een doordenkertje.

Hoogmoed komt voor de val

Sodom is een waarschuwing tegen intolerant gedrag, haat, hufterigheid en onderdrukking. Daar gaat het verhaal over. Verzenvreters, die één vers uit de context halen, hebben de verhaallijn in een compleet verkeerde richting omgebogen. Nochtans omschrijft Ezechiël de inwoners van Sodom als volgt: “Ze gedroegen zich hoogmoedig en deden niets voor de armen en de machtelozen. Ze verhieven zich boven de anderen.” (Ezechiël 16, 49b-50a) Boven de anderen en ook boven God. Jezus vervloekt Kafarnaüm omdat ze er niet gastvrij waren voor Hem en zijn Boodschap en zegt dat Sodom er beter aan toe is (Matteüs 11, 20 en 23) Ook in Kafarnaüm waren de boodschappers van God nieuw welkom (denk aan het doordenkertje van daarnet). 

Sodom is gestraft om haar haat en geweld tegen vreemdelingen. Dat zal in de lijn hebben gelegen van wat de Heer erover had gehoord. Er kunnen nog meer beschuldigingen op de tafel hebben gelegen. Maar dit was alleszins voldoende aanleiding om hun schuld officieel te bevestiging en de straf uit te voeren. Het mag bij dezen duidelijk zijn hoe God denkt over ongastvrijheid, intolerantie en onderdrukking.

Wat er in Gomorra gebeurd is, weten we helaas niet. Het verhaal zegt niets over de stad. Wel is vermeld dat deze buurstad in de waterrijke Jordaanvallei samen met Sodom is verwoest. Ze zijn alleszins voorgoed spreekwoordelijk aan elkaar gekoppeld, zoals Meden en Perzen.

Post scriptum. Hoe komt zo'n sensationele verhaallijn tot stand? Het is goed mogelijk dat een ruimterots 3600 jaar geleden aan een snelheid van 61 000 kilometer per uur ergens in het Midden-Oosten is ontploft, ongeveer 4 kilometer boven een stad waar nu Tall El-Hammam ligt. De explosie moet 1000 keer krachtiger zijn geweest dan de atoombom op Hiroshima, zo tonen de bevindingen aan. Een vuurzee vernielde de stad en omringende steden, het puin werd door de vallei gejaagd. Het is mogelijk dat de mondelinge overlevering over de spectaculaire verwoesting van de stad Sodom dit fenomeen omschrijft (Genesis 19, 24-25 en 27-28). (Bron: klik hier)

15 juli 2022

Zenuwachtige Marta (16-17 juli 2022)

Marta, Marta… Ze is zo zenuwachtig en opgejaagd. Er zijn veel mensen te gast, ze heeft haar handen meer dan vol. Haar zus Maria zit rustig te luisteren bij Jezus. Dat kan zo toch niet?

  • Voor de lezingen van deze zondag: klik hier.  

Wees niet zo zenuwachtig

Marta wordt helemaal in beslag genomen door de zorg voor haar gasten. (Lucas 10, 40a) Dat Jezus op bezoek komt, is uiteraard een hele eer. Haastig en vlijtig tracht ze te zorgen dat al haar gasten het goed hebben, zodat ze zich welkom voelen, thuis voelen: heel edelmoedig. Wellicht is ze een tikje nerveus. Marta vindt het belangrijk dat iedereen voldoende te eten en te drinken heeft. Een beetje hulp van Maria zou daarom niet misstaan, vindt ze. Ze komt bij Jezus en zegt: “Heer, kan het u niet schelen dat mijn zus mij al het werk alleen laat doen?” (Lucas 10, 40b) Het Griekse woord “melei” betekent zoveel als: “zorgwekkend”. Marta verraadt daarmee dat ze het zelf alvast wel zorgwekkend vindt.

“Zeg daarom tegen haar dat ze mij moet helpen.” (Lucas 10, 40c) Marta geeft Jezus als volgeling een directief. Dat is een unicum in de Schrift. Marta spreekt niet Maria, maar Jezus aan, omdat ze zeker is van haar stuk. Jezus heeft voldoende gezag. Hij zal het wel met haar eens zijn dat Maria de gastvrijheid voorop moet stellen. Gastvrijheid is immers belangrijk, ook voor Jezus. Toch?

Alles behalve de essentie

Maar Jezus antwoordt heel sereen: “Marta, Marta, je bent zo bezorgd en je maakt je veel te druk.” (Lucas 10, 41) De tweevoudige aanspreking is teder en liefdevol, zoals: “Simon, Simon” (Lucas 22, 31) en “Saulus, Saulus” (Handelingen 9, 4) Jezus reageert niet kwaad, geërgerd of verontwaardigd, maar begripvol en met medelijden. Het werk dat Marta zo ijverig verricht, is niet slecht of verkeerd, maar met de beste bedoelingen maakt ze een verkeerde keuze. “Marta toch, hoe kan je toch zo nààst de kwestie denken?”

Ze maakt zich zo onnodig “bezorgd”. Denken we hierbij aan Jezus’ instructies bij Matteüs in de bergrede: “Maak je geen zorgen over jezelf, of over wat je zal eten of drinken, noch over je lichaam en over wat je zal aantrekken.” (Matteüs 6, 25a) Marta maakt zich zorgen “over van alles”, in het Grieks: “peri polla”. Jezus doelt daarmee op de vele dingen die er uiteindelijk niet toe doen. Ze maakt zich zenuwachtig over bijkomstigheden en vergeet daarbij Jezus zelf. Ze wil een goede gastvrouw zijn, maar luistert niet naar de woorden van haar belangrijkste Gast. Is ze dan wel een goede gastvrouw? Er zit zelfs een emancipatorische bijklank in Jezus' woorden. Marta hoeft geen nederige werkster te zijn. Ze is als vrouw even waardig om de blijde Boodschap te beluisteren.

De juiste keuze

“Er is maar één ding belangrijk. Maria heeft het beste deel gekozen en dat zal haar niet worden ontnomen.” (Lucas 10, 42)  Weinig dingen zijn essentieel. Maria heeft de goede keuze gemaakt. Als er een banket aan keuzes is, dan heeft zij “de juiste portie” gekozen, “tèn agatèn merida”. Er bieden zich meerdere keuzes aan. Welnu, de juiste keuze maken, dat is kiezen voor Christus.

Wat Marta doet, is weliswaar belangrijk en betekenisvol, maar niet de essentie. Haar  nerveuze beslommeringen vormen immers een afleiding van Jezus’ boodschap, het blokkeert haar, waardoor ze niet kan luisteren. Zullen de gasten iets levensnoodzakelijks ontberen in die tijd dat ze naar de Heer aan luisteren zijn? Hier worden materieel en spiritueel tegen elkaar afgewogen. Het materiële is dan in Jezus’ optiek altijd en zonder uitzondering bijkomstig. De tempel, het stenen huis van God dat niet eens voltooid is ten tijde van Jezus, zal niet lang overeind blijven. (Matteüs 24, 2) Wie Hem wil volgen mag zich niet hechten aan geld en bezit. (Marcus 10, 21)

Druk-druk-druk

Maria heeft wel de juiste keuze gemaakt. Dat zal haar niet ontnomen worden: het spirituele is immers eeuwig, het materiele slechts tijdelijk. Ook in onze dagdagelijke besluiten in deze interpretatiesleutel belangrijk. Onze materiële behoeften zullen zichzelf altijd opdringen: honger, dorst, slaap, kortom: iets nodig hebben. Daarom zijn we met z’n allen ook zo zenuwachtig, zo druk-druk-druk. De spirituele behoefte heeft meer actieve aandacht van ons nodig.

Dit doet me denken aan een gekend gedicht van de 16e eeuwse mystica Teresa van Avila, dat ik graag nog als coda meegeef:

“Laat niets je verontrusten, laat niet je bang maken,

alles gaat voorbij, God laat zich niet verplaatsen.

Met geduldige volharding kom je er wel;

wie God heeft, komt niets tekort.

God alleen volstaat.”

Nada te turbe, nada te espante,

todo se pasa, Dios no se muda,

la paciencia todo lo alcanza;

quien a Dios tiene nada le falta:

sólo Dios basta. 

08 juli 2022

De Samaritaan en de naastenliefde: zoveel meer dan een clichébeeld (9-10 juli 2022)

“Wie is mijn naaste?”, vraagt een wetgeleerde aan Jezus. De man wil Hem op de proef stellen. Zoals vaker in vileine confrontaties met Jezus, loopt het voor de wetgeleerde op een pijnlijke sisser af. 

Jezus vertelt hem namelijk een verhaal waarin een gewonde man voor dood achtergelaten is door rovers. Een priester komt voorbij, maar beent in een grote cirkel om de man heen en maakt zich uit de voeten. Een leviet doet precies hetzelfde. Deze twee mannen met aanzien zijn een teleurstelling in dit verhaal.

Onrein

Een Samaritaan, een man die als niet volwaardig joods wordt beschouwd, houdt wel halt, verbindt zijn wonden, brengt de zieke naar een herberg en zorgt voor hem. “Wie is er een naaste voor de arme man geweest?” (Lucas 10, 36) De wetgeleerde weet dat hij moet antwoorden: “De Samaritaan.”, maar hij is waarschijnlijk bang dat hij zich zal verslikken in de woorden. De wetgeleerde maakt een omwegje, zoals de priester en leviet in het verhaal. “De man die medelijden heeft getoond.”, antwoordt hij. (Lucas 10, 37a) Jezus apprecieert de omweg niet en antwoordt meteen op de aanvankelijke vraag: “Wil je een naaste zijn? Doe dan zoals de Samaritaan.” (Lucas 10, 37b) Wat de Samaritaan is voor de wetgeleerde, dat is de in elkaar geslagen vreemde voor de priester en de leviet.

Zelf heb ik de priester en de leviet nooit begrepen. Waarom zouden ze de man mijden? Gewoon omdat hij onrein is? Voelen ze zich te goed om hem te verzorgen? Willen ze hun handen niet vuil maken? Je zou hun omweg zo kunnen begrijpen. Het is ook vaak zo geïnterpreteerd. Er is echter meer aan de hand. Het verhaal speelt zich af in een tijd zonder echte geneeskunde. Ziekte kan altijd fataal aflopen. Voornamelijk daarom is de joodse reinheidscultus ontwikkeld. Wanneer je weg blijft van bepaalde mogelijks gevaarlijke zaken, verhoog je je overlevingskansen. De man ligt halfdood langs de weg. Heeft hij een besmettelijke ziekte opgelopen en bezwijkt hij daaraan? Is hij verzwakt en daardoor besmettelijk geworden? Langs het woord “smet” zit deze logica in onze taal verweven: een vuile vlek is iets wat niet rein is.

Corona

Corona heeft iets verandert in mijn begrip van dit verhaal. Een mysterieuze ziekte heeft onze samenleving volledig halt toegeroepen. Zonder lockdown had de ziekte tienduizenden, misschien zelfs honderdduizenden mensenlevens gekost. We hebben een tijd lang in de onzekerheid gedeeld die heel normaal is in Jezus’ tijd, zonder antivirale medicatie en antibiotica. De priester en de leviet zijn niet zozeer hooghartig, ze zijn vooral doodsbang. Stel dat ze een ziekte oplopen en die verspreiden.

De Samaritaan staat anders in het leven. Hij weet wat het is om een verschoppeling te zijn, om aan de rand van de samenleving te staan. Er wordt op de Samaritanen neergekeken, ze zijn geen volbloed-joden. De Samaritaan deelt vast in dezelfde angst als de priester en de leviet, maar zijn gevoel voor naastenliefde weegt zwaarder door, wellicht omdat hij meer dan voldoende ervaringen heeft meegemaakt waar het aan naastenliefde ontbrak. Hij wil niet dat die man zo behandeld wordt. Deze man heeft al genoeg doorgemaakt.

Denkt de wetgeleerde spontaan bevooroordeeld bij zichzelf: “Die rovers waren vast weer Samaritanen”? Het kan. Er bestaat een diepgewortelde angst voor wat ons vreemd is, toen en ook nu. Die angst rationaliseert vaak in categorieën en groepen, helaas. Ook nu zijn onze naasten niet enkel de mensen die wij kennen en leuk vinden. Vooral en bovenal zijn onze naasten de vele hulpbehoevenden die we niet kennen. Zoals de man die langs de weg ligt. Zoals de Samaritaan die zich wel over de man ontfermt. Laten ook wij naasten zijn in de ware betekenis van het woord.

Afstraling

De verhaal van de Samaritaan is niet zozeer verhaal over twee hooghartige priesterlijke figuren en een gewone man die wel barmhartig is. Het verhaal gaat over de juiste prioriteiten stellen. Naastenliefde krijgt volgens Jezus altijd en onvoorwaardelijk de hoogste prioriteit. Zoals jezelf behandeld wil worden, zo hoor je anderen te behandelen. De zorgverleners zijn in de coronacrisis zonder enige twijfel de barmhartige Samaritanen van onze tijd geweest. Hun taak is zwaar en niet te onderschatten. Nog zwaarder werd hun taak wanneer corona in grote golven over ons allemaal heen kwam. Laten we dat niet vergeten. 

Laat hun inzet een bron van inspiratie zijn, een afstraling van Gods Liefde voor de mensen. Daarin schuilt Gods oproep tot naastenliefde: liefde voor al onze naasten.