Welkom op de blog "Geloof en Spiritualiteit".
Neem zeker eens een kijkje in het blogarchief!

Dit is de komende tekst:
- Advent: 'Scheurde U de hemel maar open...' (28-29 november 2026).

25 juli 2023

Oud en nieuw tevoorschijn brengen (29-30 juli 2023)

In een schatkamer berg je geen rommel op. Zo stel ik mij dat toch voor. Ik ben niet rijk, en zal het ook nooit worden. Jezus spreekt niet over een schatkamer om ons te doen streven naar exuberante geldelijke rijkdom. Hij vergelijkt het geloof met een schatkamer en de geloofsinhoud met schatten die getuigen van geestelijke rijkdom. Het feit dat Hij die vergelijking maakt, betekent dat Hij de geloofsinhoud van het Joodse volk naar waarde schat. Het is een schat die gekoesterd moet worden. 

Jezus omschrijft de Schrift als een schatkamer waaruit we parels van verzen en verhalen mogen bewonderen. Hij richt zich immers tot de Schriftgeleerden vandaag. Het oude en het nieuwe weet Jezus naar waarde te schatten. Het oude wordt niet uitgewist of overschreven of weggegooid, maar krijgt een nieuw aanzien samen mét het nieuwe.

Verbond en testament

Hij spreekt vandaag over oude en nieuwe schatten (in het Grieks: ‘kaina kai palaia’), maar bevestigt daarmee meteen dat Hij geen jota van de Schrift zal aanpassen. (Matteüs 5, 18) De teksten van Mozes en de Profeten zijn heilig en dat blijven ze ook na Jezus’ komst op aarde. Met Jezus begint het Nieuwe Verbond. Dat zal neergeschreven worden in het Nieuwe (Tweede) Testament, maar daarin levert Hij geen bijdrage. Een verkondiger is Hij, geen schrijver. In Hem begint iets nieuws: een Nieuw Verbond.

Verbond en testament mogen in de Bijbelse context eigenlijk door elkaar gebruikt worden. Het Hebreeuwse woord voor verbond is ‘beriet’. Het verwijst naar een plechtig beëdigde wederzijdse afspraak. In het Grieks wordt ‘verbond’ eigenlijk vertaald als ‘suntèkè’. In de Griekse Schriftvertaling wordt dit begrip echter (op één uitzondering na) niet gebruikt. Wanneer een testament wordt bedoeld, dat een nalatenschap of overdracht regelt, zoals wij dat ook nu kennen, dan wordt in het Grieks de term ‘diatèkè’ gebruikt. Maar ‘diatèkè’ wordt ook als vertaling voor het woord ‘verbond’ gebruikt. We kunnen stellen dat verbond en testament in onze christelijke lezing onderling uitwisselbaar zijn. De band tussen God en mens en de overdracht van Goddelijke wijsheid vormen één geheel. Het geloof en de geloofsinhoud vormen een eenheid, net zoals sacrale rituelen en dagelijkse gewone handelingen bij elkaar aan horen te sluiten. Misschien kunnen we deze nuance poneren: het Verbond leidt tot een Testament.

Het Oude

Met het ‘oude’ bedoelt Jezus de geschriften van (of beter: over) Mozes en de Profeten, die het Oude Verbond verhalen. Abraham bevestigt op rituele wijze Gods belofte die Hij in een verschijning aan Abraham heeft gedaan. Er wordt een altaar gebouwd en een offer opgedragen. (Genesis 12, 7b) Het is een ritueel dat een bijzonder plechtig en sacraal verhaal afrondt. (Genesis 12, 1-7) Mozes en het volk erkennen later het Verbond, dat concreet vorm krijgt in de tien geboden, eveneens met een ritueel. (Exodus 24, 1-8) Het volk bevestigt gezamenlijk en volmondig de geboden te zullen onderhouden. (Exodus 24, 3) Daarna bekrachtigt Mozes het Verbond met offerbloed (Exodus 24, 8) Dat zal Jezus tijdens het Laatste Avondmaal op rituele wijze niet toevallig overdoen, of beter: overtreffen.

In het Eerste Testament wordt gemeld dat het heilig Verbond tussen God en zijn volk verbroken wordt. God verklaart op voorhand nochtans klaar en duidelijk wat er gebeurt wanneer men het Verbond niet onderhoudt. (Leviticus 26, 14-16) De Heer vertrouwt aan Mozes al toe dat het Verbond verbroken zal worden, dat het volk andere goden zal eren. (Deuteronomium 31, 16-20) Alles verandert in de lange crisisperiode van de val van het verenigde rijk en de ballingschappen. 

Het Verbond is verbroken, en God doet voorzichtig al de belofte dat de dag zal komen van een Nieuw Verbond. Hij spreekt dit uit langs profeten. Het zal geen verbond zijn dat op steen is gebeiteld maar in het hart van de mensen. (Jeremia 31, 31-34 – Hebreeën 8, 8-13) Het zal een eeuwig Verbond zijn, met hart en ziel, een Verbond van Liefde. (Jeremia 32, 40 – Jesaja 54, 9-10) God zal iets nieuws beginnen. Sterker nog: het begint al te ontkiemen. (Jesaja 43, 18-19)

Het Nieuwe

Wanneer God als Mens, kwetsbaar en aan ons gelijk, op aarde is komen wonen, in onze wereld en in onze tijd, is iets totaal nieuws begonnen. Met Jezus vangt het langverwachte Nieuwe Verbond aan. Jezus’ verkondiging geschiedt in de naam van de Vader in de hemel. Jezus’ liefde tot het uiterste toe, in zijn lijden, zijn dood en verrijzenis, bezegelt dat Nieuwe Verbond zoals Mozes met offerbloed het Eerste Verbond had bekrachtigd, maar dan in de opperste overtreffende trap. 

De belangrijke aanvulling die Jezus doet op de Wet is het centraal plaatsen van de Liefde: we dienen God lief te hebben, en onze naaste als onszelf. (Matteüs 22, 37-40 – Marcus 12, 29-31 – Lucas 10, 27) De band met de traditie van de Wet en de Profeten is duidelijk aanwezig. Daarin is het fundament van de liefde voor God en de liefde voor de naaste immers al gelegd. (Deuteronomium 6, 5 en Leviticus 19, 18) Deze Liefde draagt Jezus zijn volgelingen op. Jezus vertrekt daarbij uit de Liefde van de Vader voor de Mensenzoon. (Johannes 15, 9-17) Deze Liefde is een bron van diepe vreugde.

Het authentieke

Deze vreugde stralen de farizeeën en Schriftgeleerden hoegenaamd niet uit. Hun geloof is tot een gewoontegodsdienst verworden. Ze zijn te allen tijde omringd door zwermen van zelfgemaakte regeltjes die ze nauwgezet moeten volgen en die ze alle gelovigen opleggen. De kern van het geloof is niet meer belicht. De aandacht is verschoven naar bijkomstigheden.

Wanneer gezegd wordt hoe mooi de tempel wel is, voorspelt Jezus al dat geen steen meer op een andere zal blijven, dat alles zal worden afgebroken. (Lucas 21, 5-6) Hij doet ook de gewaagde uitspraak dat men de tempel man afbreken. In drie dagen zal Jezus hem heropbouwen. (Johannes 2, 19) Net zoals het oude Verbond in zijn oorspronkelijke vorm, onderweg in de woestijn, zal ook het Nieuwe Verbond niet gebonden zijn aan stenen gebouwen, zelfs niet aan stenen tafelen, maar aan het hart van een volk onderweg.

Het perspectief van waaruit Jezus het geloof belicht, is eigenlijk niet zozeer nieuw, maar vooral authentiek. Het Licht dat Hij straalt op de eeuwige Wet, is dat van de Liefde, die men eigenlijk al had moeten herkennen in Gods Naam: “Ik ben er voor u”. (Exodus 3, 14)

Parabel

“Heb je dit alles verstaan?”, vraagt Jezus aan zijn leerlingen (Matteüs 13, 51) Hij heeft immers in parabels gesproken en voegt er nog eentje toe. Wanneer Jezus spreekt over de huiseigenaar die oude en nieuwe kostbaarheden uit zijn schatkamer haalt, dan spreekt Hij opnieuw in een gelijkenis. 

Het is één van de kortste parabels, waarmee Hij de opdracht verheldert van de Schriftgeleerden, maar bij uitbreiding van iedereen die leerling is geworden in het Koninkrijk van de hemel. Oud en Nieuw zijn waardevol en vormen samen de grootste rijkdom die we in het leven mogen koesteren in haar zuiverste vorm: ons geloof in God, onze Schepper en Bevrijder. Oud en nieuw brengen we tevoorschijn wanneer we uit de Schrift lezen. Kaina kai palaia.

19 juli 2023

Kiemen van een positieve theologie (22-23 juli 2023)

In de katholieke traditie klonk vroeger wel eens de leuze: "wat niet verplicht is, dat is verboden" om de benepenheid van de geloofsinhoud en geloofsbeleving te verwoorden. Er was scrupuleus gedetailleerd uitgewerkt in een gesloten systeem hoe de ideale werkelijkheid nagestreefd moest worden in ons aardse tranendal. Ook vandaag bestaat die gewaarwording nog. De christelijke praktijk kan er onbereikbaar moeilijk door lijken. Een ethiek gebaseerd op negatieve principes bespreekt alles wat niét mag. Dit stimuleert de neiging om anderen terecht te wijzen en bevordert een gesloten ethiek, die defensief is ten opzichte van alles wat nieuw of anders is. Is er een andere kijk in het evangelie te vinden?

Nieuwe kansen

De lezingen vandaag geven nochtans aan dat God niet herleid kan worden tot een strenge Rechter, steeds klaar om te straffen en te veroordelen. Het basisprincipe van Gods rechtvaardigheid is immers zachtheid en hoop. (Wijsheid 12, 18) God is mild en zachtmoedig omdat Liefde het beginsel is. Liefde vertrekt niet uit het negatieve maar juist uit welwillendheid en optimisme. Liefde heeft niet als eerste intentie om te begrenzen en te beperken maar juist te inspireren en aan te zetten om deze liefde met onze naasten te delen (Wijsheid 12, 19). Liefde trekt ons omhoog, naar God toe. Negativiteit duwt ons omlaag.

God blijft niet staren op wat verkeerd is gegaan, maar geeft nieuwe kansen en schenkt vergiffenis. Parallel is de kern van Jezus' Boodschap niet zijn lijden en sterven maar zijn verrijzenis. Niet het kwaad staat centraal maar nieuwe hoop. Dat ontbreekt nog te vaak in ethische en theologische standpunten. 

Kwetsbaar

Wanneer God het geloof zaait onder de mensen, zoals de parabel vertelt, en er wordt ook onkruid doorheen gezaaid, dan gaat Gods aandacht niet uit naar het onkruid maar naar het beschermen van de oogst. (Matteüs 13, 29-30) De knechten in het verhaal trachten Hem nochtans te overtuigen om het onkruid te wieden. (Matteüs 13, 28) De goede planten die daarin sneuvelen, zijn dan 'collateral damage', toevallige nevenschade. Dat is buiten de Baas gerekend. Dergelijke nevenschade heeft de Kerk doorheen de tijd helaas al te vaak veroorzaakt, wellicht met goede bedoelingen, maar met beperkt inzicht.

Het Koninkrijk van God, de verwezenlijking van ons geloof hier op aarde in ons doen en laten, omschrijft Jezus als een mosterdzaadje. (Matteüs 13, 31) Het is klein en kwetsbaar bij aanvang. Die kwetsbaarheid wordt niet veroordeeld door Jezus, maar juist geprezen. Het groeit uit tot een enorme boom waar de vogels in kunnen nestelen. (Matteüs 13, 32) Er is standvastigheid en er ontstaat nieuw leven met deze boom. 

Klemtoon

Er is ook een schaduwzijde aan de verhalen die Jezus vertelt. Het onkruid wordt gebundeld en in het vuur gegooid. (Matteüs 13, 30) Ethiek is gebaseerd op het onderscheid tussen goed en kwaad. De vraag is wat er het meeste doorweegt, wat het meeste aandacht verdient: het goede of het kwaad? Dat zegt veel over hoe er gedacht wordt. Dat vertelt waar je op gefocust bent.

Met zijn parabel van het mosterdzaadje plant Jezus kiemen van een positieve theologie. Deze ontkent de waarschuwing en het bestaan van het kwaad niet. Maar ze blijft er ook niet reflexmatig aan vast zitten.

15 juli 2023

Liever niet horen of zien... (15-16 juli 2023)

We hebben onze zintuigen nodig om vlot door het leven te kunnen gaan. Toch horen en zien we niet alles: onze zintuigen werken selectief. Ook onze aandacht is selectief: soms willen we zaken niet horen of zien. Jezus waarschuwt dat we onze oren en ogen moeten openhouden voor de Boodschap van God. Daarbij kan het niet de bedoeling zijn dat we ons eigen gelijk belangrijker vinden dan Gods Woord, of dat we simpelweg wegkijken van zijn boodschap. God heeft ons geschapen en ons de vrijheid geschonken, maar dat geeft ons niet het recht om ondankbaar te zijn.

Reflex

Wanneer we teveel pijn ervaren, kunnen we het bewustzijn verliezen. In dat geval schakelt ons lichaam het bewustzijn uit en gaat het in een noodmodus. In andere gevallen schakelt onze geest het realiteitsbesef en oordeelsvermogen soms uit, bij een psychisch trauma bijvoorbeeld. Deze beide vormen van zelfbescherming gebeuren vanzelf, zonder dat de mens er zelfbewust een keuze in heeft maakt.

Wanneer we onze oren en ogen sluiten voor de werkelijkheid, omdat we ze niet aankunnen zoals ze is, dan is dat niet reflexmatig. Het ligt wel in het verlengde van de ongecontroleerde zelfbeschermingsreflex. Een belangrijke vraag daarbij luidt: is de mens zich op dat moment bewust van het feit dat hij of zij zich afsluit voor de omgeving? Het antwoord is, zoals vaak, complexer dan verwacht.

Willen of kunnen

 “Het hart van dit volk is afgestompt,” zegt Jezus, “hun oren zijn doof en hun ogen houden zij gesloten. Met hun ogen willen ze niets zien, met hun oren niets horen, met hun hart niets begrijpen. Want anders zouden ze tot inkeer komen en zou Ik hen genezen.” (Matteüs 13, 15) Is het hun schuld, omdat ze niet willen horen en zien? Of zijn ze niet begenadigd, en kunnen ze daarom niet horen of zien? Jezus merkt alvast op dat de leerlingen zich gelukkig mogen prijzen (Matteüs 13, 16) en dat veel mensen ernaar hebben verlangd om te zien wat de leerlingen zien, maar dat ze het gewoonweg niet te zien kregen (Matteüs 13, 17).

Mensen sluiten zich inderdaad soms actief en bewust af. Dit is van alle tijden, en vreemd genoeg zijn de drijfveren in al die tijd weinig veranderd. In sommige gevallen sluiten mensen zich af uit zelfbescherming: ze hebben al genoeg zorgen en bezigheden, er is al zoveel gaande. (Matteüs 13, 22a) Hun hoofd is vol, maar hun hart loopt leeg. (Matteüs 13, 15a) Brood en spelen volstaan. Soms is zelfonderschatting de aanleiding: mensen denken dan dat ze niet gemaakt zijn voor spirituele interesse. Dat zal veel te moeilijk zijn, te ingewikkeld voor een gewone mens. (Matteüs 13, 19)

Actief en passief

Een andere motivatie is zelfcontrole: in dat geval wil men zich bewust niet inlaten met spiritualiteit omdat men te allen tijde controle wil hebben over alles wat in het leven gebeurt. De wereld is inderdaad maakbaar en we zijn tot veel in staat. Een extremere vorm van deze motivatie is zelfbedrog: men ziet het leven en de wereld als volledig manipuleer en gaat daarin zover dat men enkel accepteert wat aan die criteria voldoet. Toch worden we allemaal ooit ingehaald worden door hetgeen niet beheersbaar is: ongeneeslijke ziekte, achteruitgang, eindigheid.

We mogen het niet-zien en niet-horen niet volledig herleiden tot een eenvoudige, actieve beslissing. Er spelen menselijke gebreken en onvolkomenheden mee op de achtergrond. Die beïnvloeden op passieve wijze de keuzes die men maakt, of die men in het leven al doende realiseert. Er is immers vaak geen concreet keuzemoment, maar wel een manier van zijn waarmee men de keuze gaandeweg bevestigt of toch omkeert.

Mensen hebben vaak een gebrekkig inzicht in de boodschap: die is op school heel kinderlijk uitgelegd en daarna niet meer heruitgelegd, of in lang vervlogen tijden langs vraag en antwoord in het geheugen gegrift, zonder dat mensen de diepte-inhoud hebben begrepen. De kinderlijke wijsheid en de catechismusantwoorden geven zelden een persoonlijk antwoord op de complexe vragen in het leven. Soms hebben mensen ook last van een gebrekkig oordeelsvermogen: ze komen niet tot een beslissing die een ommekeer zou realiseren omdat dit zo allesomvattend is en tegelijk veel inspanning en doorzetting vraagt. In de parabel vernoemt Jezus deze mensen bij de rotsachtige grond. (Matteüs 13, 20-21) Er zijn ook mensen die erg rationeel ingesteld zijn, met een gebrekkige voeling voor spiritualiteit: het is niet in het vertrouwde bewijs-wetenschappelijk kader te gieten en wordt daarom als ‘onlogisch’ en ‘onwetenschappelijk’ opzij geschoven. Let wel, deze oplijsting is helemaal niet volledig.

Ego

Uiteindelijk is het ego, dat zich graag als sterk, standvastig en zelfstandig etaleert, de grootste remmende factor. Ook dat is niet enkel een fenomeen van onze tijden. Wel is er meer ruimte gekomen voor het ego, met de bijhorende voor- én nadelen. Tegelijk lijken we ons als samenleving stilaan een nieuwe ethiek op te leggen, een nieuw denk- en leefpatroon, dat evenzeer beklemmend kan aanvoelen voor het ego.

Egoïsme en egocentrisme zijn de belangrijkste overdreven uitingsvormen van het ego. Dat egocentrisme uit zich heden ten dage ook in ‘ego-propagisma’. Men wil de ander overtuigen van het eigen gelijk. Weerwoord tegen, of ontkenning van dat gelijk worden afgedaan als dom, dwaas en kortzichtig. De ander ‘heeft het (nog) niet begrepen’. Wanneer het ego zo sterk centraal wordt geplaatst, wordt het nog breekbaarder en kwetsbaarder dan het op zich al is. Het zoekt stevigheid in rijkdom, macht en bevestiging. (Matteüs 13, 22b) Men gaat soms in een dwangstand en verliest juist de rede die zo hoog in het vaandel van het ego wordt gedragen.

Ontvankelijkheid

Wat kunnen we doen om wél te horen en te zien? Waarmee kunnen we onze ogen en oren openen voor Gods Woord? Jezus spreekt in sloganeske taal: “Laat wie oren heeft, goed luisteren!” (Matteüs 13, 9) Het lijkt erop dat we het niet moeilijk hoeven te maken. Wie luistert naar de Boodschap en die dankbaar aanneemt, is goed op weg.

Het einde van dit evangeliehoofdstuk geeft nog een andere sleutel prijs. Wanneer we aanstoot nemen aan Jezus en zijn Boodschap, dan kan Jezus niets doen. (Matteüs 13, 57-58) Er is een open en ontvankelijke geest nodig. Dan kan ook Jesaja’s profetie werkelijkheid worden: “het woord dat voortkomt uit mijn mond, keert niet vruchteloos naar Mij terug, niet zonder eerst te doen wat Ik wil en te volbrengen wat Ik gebied.” (Jesaja 55, 11). In de voorafgaande verzen bij Jesaja is het onmogelijk om naast de link met Jezus’ verkondiging te kijken: “Luister aandachtig naar Mij”, zegt de Heer (Jesaja 55, 2c), “Leen Mij je oor en kom bij Mij” (Jesaja 3a). Je oor aan God lenen, is het Hem toevertrouwen. Je oor staat dan ten dienste van Hem. Net als Jezus ervaart ook Jesaja tegenkanting van zijn toehoorders. (Jesaja 56, 11 en Matteüs 13, 57) 

Luister, verwelkom en volbreng

Het Woord is voor ieder van ons bestemd. Wanneer we onze volledige aandacht richten op het Woord door het in alle ontvankelijkheid te beluisteren, vrij van vooroordelen en zelfbelang, dan kan het gezaaid worden, aarden en groeien in ons hart. Het Woord streelt ons ego niet en staat soms haaks op onze persoonlijke logica. Laat het duidelijk zijn: het Woord beluisteren en ontvangen, gaat gepaard met contrastervaring. Echter, contrast moet niet vermeden worden, maar juist verwelkomd. Het is het begin van groei. En zo kan het Woord volbracht worden, meer en meer, in ons eigen leven.

30 juni 2023

Zoveel méér dan een bloederig verhaal (1-2 juli 2023)

“Ik vind dat niet mooi.”, hoor ik een jongen van een jaar of zeven met een afkeurende blik zeggen tegen zijn vader in een kerk. Hij wijst daarbij heel uitdrukkelijk naar een groot kruisbeeld. Er zijn buitenproportionele bloeddruppels op de handen en voeten van het beeld geschilderd. Grote uitstulpende nagels verbeelden hoe Jezus’ ledematen aan het houten kruis vasthangen. “Waarom heeft die meneer geen pleisters waar het bloed?” Papa antwoordt goedbedoeld: “Die meneer is Jezus. Op dat beeld is Hij gestorven, Hij leeft niet meer.” Het kind is verbouwereerd. “Waarom hebben ze een dood beeld gemaakt?” Vader doet zijn best: “Omdat Jezus gestorven is aan het kruis. In de kerk vieren de mensen dat elke zondag in de mis.” Nu kijk ik ook wat verbijsterd. “Waarom vieren de mensen feest? Dood zijn, is toch niet leuk?” “Maar Hij is ook verrezen daarna. Hij werd weer levend.”, sust vader zijn zoon. “Wat is dag: gevezen?” De vader geeft het op. “Kom, we gaan nog wat wandelen.” De jongen wil het gesprek verder uitdiepen. “Maar papa…?”, dringt hij enkele keren aan. Vader verandert telkens wat radeloos van onderwerp en stapt in grote passen de kerk uit.

De kleine jongen stelt verrassend goede vragen, zoals kinderen wel vaker doen. Waarom is ons geloof zo bloederig? Waarom zetten we dat letterlijk zo uitdrukkelijk in de verf. Waarom is ons kernsymbool een gekruisigde Jezus? Waarom hebben we het beeld van de vis niet gehouden: de 'ichthus'?

Doop

Paulus levert ons het antwoord. Het is vanaf het begin een centraal gegeven in ons geloof omdat het zo essentieel is in de Boodschap zelf. Hij schrijft aan de Romeinen: “Weet u niet dat wij die gedoopt zijn in Christus Jezus, zijn gedoopt in zijn dood?” (Romeinen 6, 3)  Verwonderd om hun onwetendheid beklemtoont Paulus de band tussen Jezus’ dood en het christelijk geloof. Hij gebruikt daarbij een duidelijke vraag: ‘Agnojeite?’, Grieks voor ‘Weet u niet?’ De term 'agnosticisme' is hier uiteraard mee verwant.

Christenen, mensen die gedoopt zijn in Christus, zijn niet enkel ‘in zijn Naam’ gedoopt. Het doopsel betekent opgenomen worden in zijn ‘mystiek lichaam’, of wat minder hoogdravend: een intieme en onlosmakelijke verbinding hebben met Christus. Langs het doopsel ga je binnen in het kindschap van God (Galaten 3, 27), in navolging van Christus. Het veronderstelt een 'metanoia', een bekering: geloven is compleet anders gaan denken dan het menselijk verstand en instinct je ingeeft. (Handelingen 2, 38)

Cruciaal

Christenen hebben een bijzondere relatie met Christus en bijgevolg ook een bijzondere relatie met zijn dood, die zo 'cruciaal' is in zijn verkondiging. Deze verbondenheid met Jezus’ dood is op zich niet macaber of zwartgallig, en is eigenlijk ethisch van aard. Paulus vernoemt de band tussen het doopsel en Jezus’ dood dan ook in een context van zonde. (Handelingen 2, 38) De 'metanoia' is in het ethisch discours samen te vatten als de afkering van alles wat kwaad is. Het is de bevrijding uit een leven zonder zin en betekenis, een leven in vaagheid en duisternis, een algehele stuurloosheid.

Het is een fenomeen dat tegenwoordig hoogtij viert. Veel mensen zijn op zoek naar zin, maar hebben ze nog niet gevonden of kunnen zich nog niet verbinden met een denksysteem. Er is spiritueel een groeiend agnosticisme in onze contreien. Dat toont ook meteen aan dat 'metanoia' geen oppervlakkige keuze is, maar gepaard gaat met een fundamentele beslissing, een allesomvattend engagement.

Zonde

Aan de Korintiërs schrijft Paulus dat we 'schoongewassen zijn van de zonde' (1 Korintiërs 6, 11) Zonde is een beladen woord dat alom tegenwoordig is in de brieven, en ook vaak aan bod komt in de evangelies. De Tridentijnse mis (en de katholieke spiritualiteit in deze periode) was doorweekt met zondebesef: de priester deed bij aanvang van de mis een schuldbelijdenis, daarna zijn bedienaar(s), en dan het volk. Zij waren bij de hoogmis al besprenkeld met wijwater als eerste wassing. Vóór het evangelie bad de voorganger om zijn lippen te zuiveren van alle smet en bij de offerande waste hij zijn handen. Tijdens de Canon en het Agnus Dei werd de zondige natuur van de mens nogmaals vernoemd. Vóór de communie beklemtonen de priester en volk nogmaals hun onwaardigheid. Zondebesef was alom tegenwoordig. Daar is in de liturgie sinds Vaticanum II voorzichtig in gesnoeid, zodat God minder ver weg voelt en minder streng en kwaad…

Het overbeklemtonen van zonde en kwaad zorgt voor een gevoel van onwaardigheid. Dan neemt men zichzelf ook niet ernstig. Men is het 'slachtoffer' van de menselijke natuur. Het neemt de verantwoordelijkheid weg bij de mensen. Ze kunnen er niets aan doen, het is sterker dan henzelf. Dat is niet wat Paulus beoogt met zijn pleidooi. Christen zijn, is je verantwoordelijkheid opnemen en je richten op het goede. Jezus heeft langs het kruis alle mensen een nieuw begin toegezegd. Langs zijn dood reikt Jezus zijn volgelingen een hemels kleed van vergiffenis, vrede, gerechtigheid en genade aan. Ze hebben de Boodschap ontvangen en leven van dan af in de verwachting van het Rijk.

Opstanding

Daarom schrijft Paulus aan de Romeinen: “Als wij delen in zijn dood, zullen wij ook delen in zijn opstanding.” (Romeinen 6, 5) Dit vloeit voort uit het mysterie van ons geloof: Jezus is gestorven en verrezen. De dood is het einde niet. Er klinkt ook een ethische gelaagdheid: het kwaad heeft niet het laatste woord. “Wanneer wij met Christus zijn gestorven, geloven we dat we ook met Hem zullen leven.” (Romeinen 6, 8) Dit 'geschenk' (Romeinen 5, 15-16) noemt Paulus 'genade'. (Romeinen 5, 16-17) Maar het vraagt ook een blijvende inspanning. Jezus zegt: “Wie zijn leven probeert te behouden zal het verliezen, maar wie zijn leven verliest omwille van Mij, die zal het behouden.” (Matteüs 10, 39)

Beide

Het kruisbeeld is geen vreemde keuze als kernsymbool voor het Christendom. Toch heeft de jongen in de kerk niet helemaal ongelijk. In het verleden is men wel eens te kwistig geweest met dramatiek en met bloederigheid. Sentiment spreekt aan, wellicht legde men die nadruk daarom ook zo gretig bij momenten. Het zet echter de diepte van de boodschap in de schaduw.

Een oude, wijze zuster zei me onlangs: “Ik voel me steeds meer verbonden met het verrijzeniskruis, steeds minder met het lijdenskruis.” Er bestaan inderdaad uitbeeldingen van de verrijzenis in combinatie met het kruis. Het kruis draagt dan géén lijdende Jezus, of er is een verrezen Christus afgebeeld in de plaats. Soms is er enkel een verrezen Christus met uitgespreide armen, zonder kruis, alsof Hij ten hemel zal opvaren.

Het is een veel grotere uitdaging om een Paaschristen te worden dan om een Goede Vrijdagchristen te blijven. De verrijzenis is een mysterie: het is met de rede niet te vatten. Toch heeft de verrijzenis even onlosmakelijk met het christenzijn te maken als de dood van de Heer. De jongen deed mij weer even beseffen dat het kruisbeeld een ‘gewelddadig’ beeld is met een heftige emotionele lading, net als de lijdensverhalen zelf. Dat lijkt ons soms te ontgaan.

En toch krijgt dit grimmige beeld enkel betekenis in de hoopvolle boodschap die erop volgt. Het Christusdom draagt een boodschap van liefde en van hoop uit, een nieuw begin, een weg naar vreugde en genade.


De volgende bijdrage volgt over 14 dagen...

23 juni 2023

"Daar heb je Jeremia, de drama queen!" (24-25 juni 2023)

Jeremia is niet populair in zijn omgeving. Hij wordt nageroepen. Ze noemen hem spottend “Overal paniek!” (Jeremia 20, 10) Ze lachen hem uit, ze bespotten hem. Het liefst willen ze hem pakken op een fout of een verspreking. Dan hebben ze een aanleiding om hem te grazen te nemen en ten val te brengen.


Pestgedrag

Sarcasme en pestgedrag zijn helaas van alle tijden. Dit gaat steevast gepaard met manipulatie van de feiten. Men verdraait de feiten en dikt ze aan tot een voldoende sterk argument. Daarbij wordt eigen wangedrag niet zelden geprojecteerd op de ander. Het is de ander die liegt en onzin uitkraamt, de ander is overdramatisch, kortom: alle schuld ligt bij de ander. Dan klinkt de waarheid ineens niet meer zo overtuigend. Het is een sociaal fenomeen dat volwassenen tot grote kinderen herleidt. De groep voelt zich sterk tegen de geviseerde enkeling.

Dit is typisch voor collectief narcisme: een groep voelt zich verheven boven de rest en legt anderen het zwijgen op. En alleen de groep heeft gelijk. Wanneer dat gelijk wordt tegengesproken of zelfs onvoldoende wordt bevestigd, is men tot groot kwaad in staat. Mensen doen mekaar graag de duvel aan uit eigenbelang. Ook in onze dagen bestaat dit fenomeen helaas. Het is nooit ver weg. Ook de hedendaagse maatschappelijke polarisatie verloopt volgens dit aloude boekje.

Niet populair

Jeremia voelt zich weliswaar geviseerd, maar in geen geval zwak. Hij heeft God aan zijn zijde. Wat hij zegt, is waar. Men wil het niet graag horen, het is niet stoer of populair. De dag komt dat ze beschaamd zullen staan. Hun doel zullen ze niet bereiken. (Jeremia 20, 11b) Jeremia bezingt de Heer, hij looft de Heer, omdat Hij hem redt, telkens weer. (Jeremia 20, 12) Dat moet vreselijk jeuken bij zijn tegenstanders.

Overdrijft Jeremia, zoals zijn opponenten beweren? Hij werd door priester Paschur veroordeeld tot stokslagen en opsluiting. (Jeremia 20, 2) Zelfs zijn vrienden keren zich tegen hem. (Jeremia 20, 10) Hij overdrijft dus niet wanneer hij de agressie aanklaagt. Hij betreurt dat de mensen God zijn vergeten, dat ze willen naar hun eigen regels. (Jeremia 18, 2) Ze branden wierook voor goden die niets waard zijn en waar ze eertijds tevergeefs op hadden vertrouwd. (Jeremia 18, 15ab) God begrijpt het niet, Jeremia evenmin.

Party pooper

Waar komt de ergernis bij de mensen vandaan? Jeremia is de boodschapper van Gods verontwaardiging en kwaadheid. Het volk is vol van zichzelf en stoort zich mateloos aan Jeremia’s aanhoudende aanklacht. Er wordt geschoten op de pianist, op de boodschapper. Jeremia is een ‘party pooper’: hij bederft de feestvreugde. Men beslist om niet langer te luisteren naar zijn woorden en om hem in opspraak te brengen. (Jeremia 18, 18c) Dat werkt altijd: geroddel en propaganda.

Is er dan zoveel reden tot feesten en eigendunk? Het lijkt eerder een vlucht. Het bredere plaatje is niet mooi. Het Noordrijk Israël is al lang gevallen. Het Zuidrijk Juda zal weldra volgen. Het land is dor en droog, de regen blijft uit en water is een kostbaar goed geworden. Het volk loopt rouwend met het hoofd naar beneden gericht. (Jeremia 13-14) Ze beroepen zich radeloos op alle mogelijke machten en krachten, terwijl het antwoord zo dicht bij hen is.

Jeremia is kwaad. Het uitverkoren Volk is hun God helemaal vergeten. Alles wat Hij voor hen heeft gedaan, de raad die Hij hun heeft gegeven: het is verleden, voorbij, vergeten. Ze doen maar raak. Jeremia doet wat een profeet hoort te doen: hij waarschuwt, hij verkondigt, hij klaagt aan en wijst de andere kant uit.

Tevergeefs

Ze noemen hem min of meer een ‘drama queen’. Hij doet veel te gewichtig, hij blijft maar roepen, tegen beter weten in. De traditie wil dat hij gestenigd is door de mensen, die zijn aanklachten moe gehoord waren, na de val van Jeruzalem onder Nebukadnezar (586 vóór Christus), ergens weggevlucht, in Egypte. Hij had zolang gewaarschuwd dat het verkeerd zou aflopen. Niemand had geluisterd. En zelfs na de val van de heilige Stad had men geen oren naar zijn boodschap.

Het is een verhaal van een koppig volk dat geen oren heeft naar een koppige profeet die blijft waarschuwen. Het is de historie van donkere dagen en van iemand die tevergeefs wijst naar het licht. Het is een geschiedenis van God met mensen, die telkens weer van het paadje afwijken, hooghartig en eigengereid als we zijn.

Streng, barmhartig en wijs

En toch… Jezus waarschuwt dat iedereen die Hem verloochent, door Hem bij zijn Vader verloochend zal worden. (Matteüs 10, 33) Petrus zal Jezus tot driemaal toe verloochenen, al meteen nadat Jezus is gearresteerd, bij het eerste stroobreed dat hem in de weg gelegd wordt. (Matteüs 26, 69-74 – Marcus 14, 66-72 – Lucas 22, 55-62 – Johannes 18, 15-27) Het staat bij de vier evangelisten vermeld, er valt niet aan te twijfelen. En toch zal God in zijn wijsheid diezelfde Petrus kort nadien aanstellen als het hoofd van zijn Kerk, zoals al werd voorspeld. (Johannes 21, 15-18 – Matteüs 16, 18-19)

De Goddelijke wijsheid gaat ons verstand te boven, telkens opnieuw. Waarom blijft God met ons op weg gaan? Waarom worden mensen aangesteld om taken op te nemen in de Kerk? Omdat God het zo gewild heeft. Zwakke, wankele, afwijkende, onstandvastige mensen. Want er zijn geen andere in de realiteit. Gods wegen zijn ondoorgrondelijk. Dat heeft Jeremia ervaren, dat heeft Petrus moeten aanvaarden en ook wij kunnen enkel ons best doen, niets meer, maar liefst ook niets minder. Gelukkig handelt Jezus milder dan Hij waarschuwt...

16 juni 2023

Geloof en pastoraal: gratis en voor niets (17-18 juni 2023)

God is niet te betalen. Jezus rekent niemand geld aan. Ook zijn leerlingen mogen hun toehoorders geen geld vragen voor hun verkondiging. Genade is niet te koop. De leerlingen hebben hun roeping voor niets ontvangen en de blijde Boodschap evenzeer. 

Jezus heeft de menigte en zijn leerlingen van op de berg toegesproken: Hij heeft de zaligsprekingen gedeclameerd (Matteüs 5), uitgelegd hoe je tot de Vader kan bidden (Matteüs 6), geleerd om anderen niet te veroordelen maar de eigen gebreken indachtig te zijn. (Matteüs 7) Dan ontmoet Hij Matteüs, een tollenaar, die Hij roept om zijn twaalfde volgeling te worden. (Matteüs 9, 9)

Zending

Jezus ziet een stuurloze menigte van mensen voor zich en merkt op: “De oogst is groot, maar er zijn weinig arbeiders.” (Matteüs 9, 37) Daarna doet Hij een merkwaardige uitspraak: “Vraag de eigenaar van de oogst (de Heer van de oogst) of Hij arbeiders wil sturen om de oogst binnen te halen.” (Matteüs 9, 38) Jezus zegt niet: “Ik moet voor arbeiders zorgen.”, en ook niet: “Laat de Vader arbeiders sturen.” Jezus geeft de leerlingen de opdracht om te vragen, te bidden dat God arbeiders wil sturen. Jezus sluit zelf uiteraard aan bij de bede, maar nodigt eerst en vooral zijn leerlingen uit om in verkondiging maar ook in gebed geëngageerd te zijn in de verspreiding van de blijde Boodschap.

Jezus zendt zijn leerlingen uit naar de ‘verloren schapen’ (Matteüs 10, 6). Hij geeft ze duidelijke instructies mee: ze gaan op weg om het komend Rijk te verkondigen (Matteüs 10, 7b), geesten uit te drijven en zieken te genezen (Matteüs 10, 8a). Uiteraard moeten we dit situeren binnen een volledig andere tijdsgeest. De fysieke en geestelijke gezondheidszorg waren op geen enkele wijze te vergelijken met nu. Omgetaald naar onze tijd, kunnen we stellen: aandacht hebben voor de hulpbehoevenden en de zwaksten.

Voor niets

De leerlingen hoeven geen reservekledij te voorzien. Over geld is Jezus heel duidelijk: “Om niet (voor niets) hebben jullie ontvangen, om niet moeten jullie geven.” (in het Grieks: ‘Dôrean elabete, dôrean dote’). (Matteüs 10, 8b) De leerlingen mogen geen geld vragen voor hun verkondiging. Geld beschadigt de boodschap. Het manipuleert de inhoud. De leerlingen zijn uit genade geroepen en hebben het Woord uit genade ontvangen, en uit dezelfde genade mogen zij nu verkondigen. Die genade is niet betaalbaar: genade heeft geen prijs.

Het Griekse woord ‘dôrean’: betekent ‘om niets, gratis, zonder iets aan te rekenen’, maar ook ‘in vrijheid’. Door geen betaling aan de verkondiging te verbinden, is ze in vrijheid: vrij van de aardse logica. Eigentijds vertaald zegt Jezus: “Zonder te moeten betalen, hebben jullie ontvangen, zonder aan te rekenen, moeten jullie geven.”

Kerk en geld

Jezus zendt zijn leerlingen in het prilste begin van wat de Kerk zal worden. Het is uiteraard een naïeve idylle om een Kerk volledig vrij van geld voor te stellen. Werkelijk niets dat in ons aardse bestaan in de grond of in de samenleving is verankerd, staat voor de volle 100 percent los van geld.

Een sobere Kerk is wel realistisch. De Brugse bisschop De Smedt reageerde tijdens het Tweede Vaticaans Concilie heel fel tegen een mentaliteit die hij ‘triomfalistisch’ noemde: een pronkende Kerk met veel machtsvertoon, pracht en praal. Terecht, want in de lijn van Jezus’ zending van de apostelen, mag de Kerk zich niet hooghartig of afgunstwekkend opstellen, maar inspireert ze het meeste in grote eenvoud. Dan is er ook meer ruimte voor de vrijheid van Gods genade. Die Kerk is toegankelijk voor iedereen die gelooft in de Heer Jezus, en vooral voor de zwaksten onder hen.

Inherent

Het is niet altijd vanzelfsprekend om als gelovige gemeenschap voldoende aandacht te schenken aan hulpbehoevenden. Het vraagt een engagement dat men soms ervaart als een extra inspanning. Dat is echter niet terecht: Christus navolgen, veronderstelt immers naastenliefde. Daar zonder is het een leeg geloof. (Jakobus 2, 14-18)

Ook soberheid is inherent aan het geloof. In de vroegste Kerk lag dweperij met rijkdom al op de loer. De Jakobusbrief is daarnet al aangehaald. Daarin laat de schrijver zijn lezers inbeelden hoe men een rijke vooraan op een stoel laat zitten, terwijl een arme op de grond ergens achteraan een plek mag zoeken. (Jakobus 2, 2-4) Het feit dat hij dit aanhaalt als voorbeeld, zegt ons ten minste dat het een herkenbare situatie was en dat de neiging ook toen in de kerkgemeenschappen bestond om rijken en machtigen te plezieren en de mooiste plekjes te gunnen. 

Geen triomfalisme!

En deze neiging is nooit ver weg gebleven. Denk maar aan de mooi gedecoreerde houten banken voor de kerkheren, vooraan in sommige kerkgebouwen. Denk maar aan de graven van edellieden, in de kerk zelf, zodat ze op de laatste dag een voorsprong zouden hebben om bij Gods uitverkorenen te geraken.

Het zijn getuigen van een tijd waarin Kerkelijke en wereldse macht verstrengeld waren en met fierheid werden geëtaleerd. Deze hiërarchie staat haaks op Jezus’ boodschap. Terecht fulmineerde Mgr. De Smedt ruim 60 jaar geleden tegen het triomfalisme, clericalisme en wetticisme. Kardinaal Suenens steunde hem daarin volmondig. Het maakte indruk, vooral omdat het inging tegen de immer presente menselijke wil om de ‘hogeren en beteren’ welwillend te zijn. Het zit diep in ons DNA geschreven. Ook in de dierenwereld is vaak een hiërarchie van sterk naar zwak.

Mensen

Christus beschouwt ons niet als een kudde dieren, maar als volwaardige en door God geschapen mensen. Juist daarom is het zo belangrijk dat we niet vervallen in instinctieve gewoonten, en al zeker niet in ons geloof. Dat ons geloof een grote belangeloosheidsfactor in zich hoort te dragen, gaat terug naar de kern van onze roeping en zending als christenen. Jezus zendt zijn leerlingen uit om te verkondigen en de zieken te genezen. Geld mogen ze niet aannemen: geen goud, geen zilver en zelf geen rosse koperen munt. (Matteüs 10, 9) Jezus benoemt het verrassend uitvoerig.

In die lijn mag ik met dankbaarheid tegen patiënten zeggen dat mijn gesprekken en gebeden als ziekenhuispastor gratis zijn. Ze komen niet op de rekening. Wanneer men toch iets wil geven, dan vraag ik om gebed. Dat is geven en ontvangen in de genade.

09 juni 2023

De tragiek van kleinzerige verontwaardiging (10-11 juni 2023)

Angst is een belangrijke drijfveer in ons bestaan. Het is een beschermingsmechanisme dat onze overlevingskansen vergroot. Toch is de angst op zich een slechte raadgever. Angst is redeloos: ze schakelt het verstand uit. Het is pure emotie. De Schriftgeleerden zien in Jezus een bedreiging van hun geprivilegieerde positie. Het evangelie van deze zondag lijkt een makkelijk cliché, maar het gaat over diepgewortelde, menselijke mechanismen. We zijn vatbaarder voor farizeïsme dan we soms spontaan denken. Daarom is Jezus’ boodschap soms even slikken. Jezus volgen, is dan ook kiezen voor het contrast, niet voor het gemak. Gelukkig blijft Jezus’ roepstem klinken: ‘Volg Mij.’

Contrast

Edward Schillebeeckx (1914-2009, dominicaan en theoloog) spreekt over een ‘negatieve contrastervaring’, een basisbeleving die elke mens kan ervaren. “Een veto dat de mens ervaart tegen de wereld zoals die is.” Een ervaring, een gewaarwording in de werkelijkheid wordt spontaan ervaren als ‘niet in orde’, als ‘grondig verkeerd’. Het is een afwijzing van de bestaande werkelijkheid van dat moment, van hoe de wereld op dat ogenblik feitelijk wordt ervaren.

Appèl

De verontwaardiging is op het ethisch kompas geijkt. Dat bevestigt ook Roger Burggraeve (°1942, salesiaan en ethicus), die in de lijn van Emmanuel Levinas (1906-1995, filosoof) de parabal van de barmhartige Samaritaan analyseert. De verontwaardiging ontstaat uit een inbreuk op het ideaal van de goedheid. Er wordt iemand kwaad gedaan, terwijl men de ander steeds menswaardig en met naastenliefde hoort te behandelen. De Samaritaan ziet de gewonde man liggen, en de combinatie van zijn idealen en zijn verontwaardiging om de schending ervan in deze concrete situatie zetten hem aan tot actie. Het gelaat van de ander is een appèl op onze verantwoordelijkheid, aldus Levinas.

De priester en de leviet hebben angst om onrein te worden, dat is een hoger ideaal in hun ogen. Daar komen we bij het ethische dilemma: het afwegen van idealen, wat we in de realiteit vaak doen, soms wel overwogen, maar vaak zonder er lang bij stil te staan.

Karrikaturen

In onze tijden hoor je het begrip ‘woke’ vaak klinken. Laat ons, zonder inhoudelijk een standpunt in te willen nemen, van buitenaf het debat beschouwen. Het woord heeft op zich geen betekenis meer, omdat het allang uit de oorspronkelijke context is weggerukt. Weinig mensen noemen zichzelf ‘woke’ zoals de term algemeen wordt gehanteerd. Het is een scheldwoord voor alles wat als te vooruitstrevend of te tolerant wordt ervaren. Dit fenomeen van demonisering maakt deel uit van een herkenbare strategie. De ander wordt in een slecht daglicht gesteld, in een hokje geplaatst, bespot, en bepaalde eigenschappen worden disproportioneel uitvergroot. De karikatuur is onrealistisch, maar wordt wel voor waar aangenomen door de verwijtende partij en door toehoorders. De discussie verloopt volledig naast de kwestie. En dat is jammer.

Wanneer Jezus op de proef wordt gesteld door de Schriftgeleerden en farizeeën, dan trachten ze Hem klem te rijden in zijn eigen redenering. Ze herleiden Jezus tot een karrikatuur. Jezus overstijgt dat niveau uiteraard, maar Hij ergert zich wel aan het feit dat de mensen door de vooraanstaanden van hun eigen godsdienst worden bedrogen. Er wordt een loopje genomen met de diepste identiteit van de godsdienst: geloofwaardigheid. Achter de welsprekendheid en de geëtaleerde goedheid, schuilt immers een ongezouten egocentrisme bij de Schriftgeleerden. Van daaruit vertrekt hun verbolgenheid, hun verontwaardiging. Zou God niet centraal moeten staan? Een geloof dat zijn geloofwaardigheid verliest, staat helaas wankel en heeft weinig verweer.

Narcisme

Verontwaarding kan dus  narcistisch gefundeerd zijn. Dit is geen typisch hedendaags fenomeen, maar is van alle tijden. Het uit zich in afkeer voor alles wat ‘anders’ is. Daarbij worden de idealen van identiteit en zelfbehoud overgewaardeerd, ten koste van de naastenliefde. De balans is niet in evenwicht door een gemaskeerde kwetsbaarheid. Aan de grondslag ligt vaak ‘metathesiofobie’: de angst en weerstand voor verandering. Men is bang voor het verlies van gewoonten, tradities en vanzelfsprekendheden. Voor het gemak van ‘verworven rechten’. De maskering uit zich in een normatieve fetisj: een excessieve controledrang waarvoor men bij gelijkgestemden bevestiging zoekt.

Angst en woede

Op die manier wordt de persoonlijke visie geclaimd als enige feitelijke oplossing voor een ontspoorde realiteit. Wat niet overeenstemt met dat beeld van de realiteit, wordt bestempeld als ‘fake’, als onwaar. Diep verborgen in de verontwaardiging schuilt een diepgewortelde angst om er niet meer bij te horen in die gewijzigde realiteit. Hoe kwetsbaarder men zich voelt, des te luider klinkt de woede. De paradox wil dat men juist in deze tegenstand al een feitelijke exclusie uit de realiteit ervaart. Men heeft zichzelf al buitenspel gezet. De spanning neemt toe en uit zich in negativiteit, in agressie, in fatalisme, in complotdenken…

In onze tijden van voortdurende verandering, groeit de angst dat men de controle volledig is verloren over de samenleving en de orde daarbinnen. Vrijheid leidt tot verbrokkeling: de grote verhalen liggen achter ons. Niet iedereen kan goed om met een keuzevrijheid die allesbepalend is. Daarenboven vergeet men soms dat vrijheid losgetrokken van verantwoordelijkheid een gecorrumpeerde vrijheid is, die ten koste van anderen gaat. Dit risico is overal aanwezig, niet enkel bij mensen die aanleg hebben tot narcisme.

Waarom deze uiteenzetting? Omdat Jezus mensen ontmoet die zich narcistisch gedragen: de morrende farizeeën, die hem hoofdschuddend terechtwijzen en in zijn uitspraken en gedragingen een bedreiging zien. De woede neemt zo’n proporties aan dat men Jezus wil ombrengen. Dat zal uiteindelijk ook gebeuren. Angst doet vreemde dingen met mensen. Jezus staat buiten de angst, maar wij zijn allemaal vatbaar voor dit fenomeen.

Geen chocolaatje

Jezus doet ook geen enkele poging om de Schriftgeleerden en Farizeeën welwillend te zijn. Waarom zou Hij? Ze verwijten Hem dat Hij aan tafel gaat met tollenaars en zondaars. Je hoort ze bijna morren: “Bekijk dat toch eens! Wat een schande!” Jezus’ antwoord is niet alleen voor de wijze heren even slikken, maar ook voor ons: “Ik ben niet gekomen om rechtvaardigen te roepen, maar zondaars.” (Matteüs 9, 13b) En waarom zegt Jezus dat zo stellig? Hij bouwt verder op zijn vorige uitspraak: “Gezonde mensen hebben geen dokter nodig, maar zieken wel.” (Matteüs 9, 12b) Die kunnen ze in hun zak steken. Maar wij ook.

Verwacht niet dat je beloond of geëerd wordt omdat je het goede doet. Dat hoort immers zo. Echter: wie zich tot het goede keert en het kwaad achter zich laat, dié krijgt de aandacht. We voelen misschien jaloersheid opwellen, geheel ten onrechte. Want wat schuilt er achter deze redenering? We horen respect te hebben voor onszelf. We hoeven ons bijgevolg niet te gedragen als kinderen die een chocolaatje verdiend hebben omdat ze flink zijn geweest. Mogen we fier zijn wanneer we anderen inspireren? Jazeker. Maar laten we dan fier zijn op die ander die zich geïnspireerd weet. We hoeven onszelf geen voetstuk aan te meten. Als je daar van af valt, kan je immers hard terecht komen. En de eer? Die komt uiteindelijk aan God toe.

Barmhartigheid: dat wil God, geen uiterlijk vertoon, geen offers of groteske gebaren. (Hosea 6, 6a) “Liefde voor God is meer waard dan welk offer ook.” (Hosea 6, 6b) Laten we daar werk van maken!

02 juni 2023

Triniteit: genade, liefde en eenheid (3-4 juni 2023)

De heilige Drievuldigheid vieren we deze zondag. Het concept is niet eenvoudig uit te leggen, maar is essentieel in het Christendom. Toen Jezus op aarde kwam, is ons inzicht in God veranderd. Er is symbooltaal nodig om over de Triniteit te spreken. Er is symbooltaal nodig om over God in het algemeen te spreken. Zoals elke omschrijving van liefde niet eenvoudig of droogjes omschreven kan worden, zo is ook de liefde tussen God en mens niet in enkele oppervlakkige woorden samen te vatten. Paulus doet zijn best, aan het eind van de tweede Korintiërsbrief, om de Drievuldigheid kernachtig weer te geven. Dat moet ook wel, want hij is niet tevreden over de toestand in de geloofsgemeenschap daar. Hij heeft ze een flinke veeg uit de pan gegeven. De slotzin wil een bemoediging zijn, een zetje terug op de goede weg. Het is een prachtige zegenwens, ook voor ieder van ons.

We leren de Heer in het Oude (Eerste) Testament kennen als de Enige, de Heer die “liefdevol en genadig, geduldig, trouw en waarachtig” is. (Exodus 34, 6) Het is door diezelfde liefde die Jezus’ komst in de wereld wordt gemotiveerd: “God heeft de wereld zodanig lief dat Hij zijn enige Zoon heeft gezonden.” (Johannes 3, 16) Doorheen alle tijden hebben mensen hun geloof in God ontdekt en beleefd, en die lange geschiedenis van de schepping tot nu, houdt niet op.

Op de zondag van de Goddelijke Drievuldigheid, wordt een stukje theologische poëzie van Paulus gelezen. Het betreft in feite een afsluitende groet aan de christenen van Korinte, maar die is inhoudelijk en vormelijk uitermate inspirerend:

“De genade van de Heer Jezus Christus,

de liefde van God,

en de eenheid met de heilige Geest zij met u allen.” (2 Korintiërs 13, 13)

Triniteit

Aan de drie Goddelijke Personen wordt telkens een eigenschap toegeschreven door Paulus. De groet is echter één dynamisch geheel, zoals de Triniteit zelf. De genade, liefde en eenheid zijn niet van elkaar los te maken, ze zijn onderling in elkaar verstrengeld. Er is geen genade zonder liefde, en geen liefde zonder eenheid. Ook is er geen exclusiviteit van gave: de eigenschappen zijn ook met de andere Personen verbonden, maar elk passen ze het meest bij één van de Goddelijke Persoon.

De Triniteit wordt vaak als een kunstmatige constructie ervaren. Het is lastig om één God te verbinden met drie Personen. Theologisch is de theorie al vaak beschreven en verduidelijkt, maar kennis volstaat niet om te groeien naar een harmonisch Godsgeloof. In het gebed, in de heilige ruimte van spiritueel gesprek met en meditatie bij God, mogen we wijsheid en inzicht ontvangen. De dynamiek van de Drie-eenheid huist immers niet zozeer in de theorie, maar in de dagelijkse geloofspraktijk.

De genade van de Heer Jezus Christus

Wanneer we spreken over de genade van de Heer Jezus Christus, dan hebben we niet alleen te maken met de mens Jezus die langs stoffige wegen, vergezeld van zijn leerlingen en zijn Moeder, naar Jeruzalem is getrokken. Christus is het gelaat van God. In concrete ontmoetingen en gebeurtenissen tot voorbij zijn dood heeft Christus zich in onze wereldse geschiedenis openbaard, als volwaardig mens, die geleden heeft en gestorven is, maar die daarna uit de dood is opgestaan, onder zijn leerlingen verscheen en hun de heilige Geest toezegde door over zijn leerlingen te blazen.

Alles wat Hij heeft gedaan, vertrekt uit welwillendheid, en is gunst in zijn zuiverste vorm. Wij hebben het niet verdiend, wij hebben er nooit recht op gehad. De genade is nergens beter zichtbaar geworden dan in Gods mensgeworden Zoon Jezus Christus. In geen groter teken kon God tonen dat Hij ons nabij wil zijn, dan door mens te worden onder de mensen. De genade van God, de bron van hoop en toekomst voor alle mensen, is op aarde verschenen in Jezus Christus. (Titus 2, 11) Mozes bracht de Wet onder de mensen, maar Jezus Christus is de bron van genade en waarheid. Zij zijn met Jezus op de wereld gekomen. (Johannes 1, 14-17)

Er bestaat geen andere genade dan gratuite genade. Gratuit betekent niet ‘goedkoop’, het is geen 'koopje'. Gratuit geeft de dieptedimensie weer: genade ontvangen we onverdiend, ongevraagd en onbegrensd. Die overvloedige genade hangt overigens niet af van ons menselijk antwoord. Wel kan er pas een relatie ontstaan wanneer de mens antwoordt op de genade met geloof. De genade is de een fundamentele roeping van alle mensen. Het is geen abstract concept, maar een concrete bron van leven, van hoop en van toekomst, de ultieme bron van geloof.

De roeping is ten diepste de bevrijding van onder het juk van de geldingsdrang. Wanneer we in Christus leven, hoeven we onze persoonlijkheid niet langer met hand en tand te verdedigen als enig kostbaar bezit, en onze oprechtheid en geloofwaardigheid niet telkens weer te bewijzen. Dat is een kwaal in onze egocentrische tijden. Welnu, wie in de genade leeft, die leeft in de waarheid. En wie in de waarheid leeft, die leeft in de liefde. Daarom heeft Johannes het aan het begin van zijn tweede brief ook in één adem over “genade, barmhartigheid en vrede, in waarheid en liefde” (2 Johannes 1, 3) Laten we dat goed onthouden en ons niet verliezen in nodeloze discussies die nergens toe leiden dan tot een clash van persoonlijkheden.

De liefde van de Vader

Door ons open te stellen voor de genade, openen we ons hart voor de bron van die genade, en dat is de liefde van de Vader.

Voor alle duidelijkheid: liefde is geen Goddelijke eigenschap, het is de identiteit van God en dus van de Vader. God is liefde en niets anders dan liefde. Zoals het licht enkel licht is en geen duisternis. Het is geen zeemzoete liefde, maar liefde die gestoeld is op de ultieme wijsheid. Niet toevallig spreekt Johannes aan het begin van zijn evangelie over ‘het Woord’, de kennis. Gods kennis is liefde. God heeft geschapen uit liefde.

In die liefde kennen wij God als de Aanwezige, als Hij die is. Hij ‘is’, point final. Het ultieme teken van die liefde van Godswege voor de mensheid schuilt dan ook in zijn naam: ‘Ik zal er zijn’ (Exodus 3, 14), anders gezegd: ‘Ik laat je nooit in de steek’. Daarom is God liefde: het is zijn Naam. En daarom kan er ook maar één God zijn. Buiten de liefde kan er niets groeien.

Die gave van liefde kent zijn oorsprong bij God, vanaf de schepping al. Niet de menselijke zoektocht is het begin, maar de Goddelijke liefde. God heeft ons het eerst liefgehad. (1 Johannes 4, 19) De liefde van de Vader is niet abstract of theoretisch, maar heeft een historische dimensie. (Leestip: Marc Steen en Lode Aerts (red.), Iedere grens voorbij: visies over God, 1999) Ze manifesteert zich elke dag, ze is overal te ontdekken, in grote en kleine dingen.

De Deense filosoof Søren Kierkegaard (bekend van het gebed 'Gij hebt mij het eerst bemind') zegt terecht dat het hoogst ondankbaar zou zijn om te stellen dat God maar één keer zijn liefde heeft geopenbaard. Dat doet God immers op ieder moment, elke seconde. God is niet afwezig gebleven nadat Hij het raderwerk van de schepping in gang heeft gezet. Telkens wanneer wij aan Hem denken of ons biddend tot Hem richten, is Hij al aanwezig. De openbaring van God die Liefde is, is meteen ook een appèl om zelf lief te hebben. Daarin ligt meteen ook ons antwoord op de liefde die ons telkens weer voorafgaat. Jezus vat het zelf voor ons samen: “Heb God lief, en je naaste als jezelf.” (Marcus 12, 29-31)

De eenheid van de Geest

De liefde onder christenen, die het wezen van de kerk uitmaakt, is een afstraling van de Liefde van de Vader. Wanneer Paulus spreekt over de eenheid van de heilige Geest heeft dat niets te maken met een persoonlijke band met God ontwikkelen. De Geest is de stichter en bezieler van de eenheid onder alle christenen, de eenheid van de universele geloofsgemeenschap. De eenheid van de Geest is een verbondenheid onder alle christenen, als gemeenschap van God.

In een verbrokkeld christelijk landschap is die eenheid geen utopie, maar een reële mogelijkheid.  De aandacht dient ultiem gevestigd te worden op wat alle christenen verenigt: God. Een christen die zich profileert in het zich onderscheiden van alle anderen, leeft niet in de Geest. De Geest is de verenigende kracht van God. Mogen we het dan niet oneens zijn in geloofsthema's? Jazeker, maar niet in die mate dat de fundamentele verbondenheid verbroken wordt. Wellicht mogen we de vrede die Paulus zijn lezers toewenst in de zegeningswens ‘genade en vrede’ (Romeinen 1, 7; en nog 8 andere brieven) beschouwen als aanzet tot die eenheid in de Geest. Niet toevallig wenst Jezus zijn leerlingen vrede toe wanneer Hij na zijn verrijzenis onder hen verschijnt en de Geest over hen laat komen. (Johannes 20, 21-23) In het streven naar de vrede van de Heer, daar is de Geest en daar is vrijheid. (2 Korintiërs 3, 17)

Openbaring

De genade, de liefde en de eenheid vatten de heilsgeschiedenis samen: wat was, wat is en wat komt, in het teken van Gods Verbond met de mensen. Geen van de drie kan weggenomen worden zonder de andere twee te doen wankelen. Open staan voor de genade, de liefde ontvangen en doorgeven, en een gemeenschap vormen op aarde zijn dan ook kerktaken van ons geloof, het antwoord van alle gelovigen op Gods Aanwezigheid doorheen de tijd, samen met ons.

Paulus schrijft niet over een vage God aan de geloofsgemeenschappen. God is concreet, in zoverre er concreet kan worden geschreven over God uiteraard. Hij blijft ons te allen tijde overstijgen. God is immers geen maaksel van het menselijk denken, maar een Openbaring waarvan het initiatief bij Hemzelf ligt, niet bij ons. Het argument van tegenstanders van het christendom, dat het geloof een vorm van realiteitsvlucht zou zijn, een onvermogen om in de werkelijkheid te staan, houdt geen rekening met de Openbaring en de diepste Andersheid van God.

Om het met de woorden van Mgr Lode Aerts te zeggen: “Een christen is er niet zozeer op uit om zichzelf zin te geven.” (in: Tom Zwaenepoel, Mag het iets meer zijn?, 2018) Men kent zichzelf geen God toe. Integendeel: we ontvangen de openbaring. God is ons voor met zijn liefde. Kierkegaard heeft gelijk:

U bent mij voor met uw liefde, God.

De hele dag, het hele leven door

bent U mij voor.

Als ik 's morgens wakker word

en mijn gebed zich tot U richt,

dan bent U mij voor.

U bent mij voor met uw liefde. (...)

En ik, ondankbare mens,

die altijd denk en spreek

alsof U mij maar één keer

voor bent geweest met uw liefde.

(in: Sven Vannecke, U zeg ik dank, 2018.)