Welkom op de blog "Geloof en Spiritualiteit".
Neem zeker eens een kijkje in het blogarchief!

Dit is de komende tekst:
- Advent: 'Scheurde U de hemel maar open...' (28-29 november 2026).

02 november 2023

Handel naar hun woorden, niet naar hun daden (4-5 november 2023)

Wanneer alles wat niet verplicht is, verboden is, dan is het leven een zware opdracht, gedrenkt in angst om fouten te maken en verzwaard door schuldgevoel over wat misschien verkeerd is gegaan. Wanneer godsdienst wordt verweten de mensen te knechten en te verdoemen, dan gaat het daarover. Het klerikalisme en triomfalisme, waarvan de zaden werden geplant in het Concilie van Trente, en dat bij ons hoogtij vierde in een groot deel van de twee afgelopen eeuwen, heeft die kritiek jammer genoeg vooral gevoed. En ik kan in eer en geweten enkel constateren dat die kritiek grotendeels terecht was.

  • Voor de lezingen van deze zondag: klik hier. 

Dienstbaarheid

Dat geldt niet voor alles wat gezegd wordt over de Kerk en over religie. Er zijn doorheen de tijd ook groteske uitvergrotingen gebeurd. Het zou goedkope kritiek zijn, te beweren dat daarmee alles is gezegd. Het zou ver van de waarheid staan. Dat mag ook met klem gezegd worden. De Kerk heeft heel veel goeds gerealiseerd en aandacht geschonken aan de armen, de zieken, de ongeletterden, de verschoppelingen. 

Ontelbare priesters, paters en zusters hebben hun leven lang met grote nederigheid en dienstbaarheid alles gedaan om mensen te helpen, te steunen, bij te staan. Alle lof voor hen! Onze seculiere welvaartsstaat moet elke cent omkeren om verder te zetten waar de Kerk destijds aan is begonnen: onderwijs, ziekenzorg, gehandicaptenzorg, bejaardenzorg...

Die andere kant

De Kerk is me dierbaar. Ik koester mooie, warme herinneringen aan de Kerk en de verbondenheid van de gelovende gemeenschap. Op sombere dagen trek ik me daaraan op. Ook vandaag is de Kerk me dierbaar, en daarom hoop ik ook zo intens op een zinvolle en betekenisvolle toekomst voor die Kerk. In deze overdenking zal ik dus niet met slijk gooien. Wel tracht ik langs deze reflectie met een open vizier eerlijk en kritisch te kijken naar de Kerk waar ik toe behoor en die ik als een thuis beschouw. 

Want er is ook een ruwe, onbehouwen, - ja, soms kwaadaardige - houding binnen de Kerk, zeker in een nabij verleden. De Kerk beweerde zaligheid te brengen in een wereld die slechts een tijdelijk tranendal was, een wachtruimte naar vagevuur, hemel... of hel. En de duivel lag overal op de loer. In de plaats van een gezond geweten, werd er angst bijgebracht. De kansen dat je als arme zondaar uit jezelf het goede deed, waren gering. Dat verlamde mensen: ze bezweken onder de veel te zware lasten die opgelegd werden. (lees hierbij: Matteüs 23, 4) De ontnuchtering van de jongste decennia is bij veel van die mensen hard aangekomen. Dan heb ik het over mensen die de Kerk genegen waren, zich actief inzetten en nare ervaringen opdeden in de Kerk, gaande van ondankbaarheid over tweedracht, ruzie en achterbaksheid, tot diep onrecht.

De clerus was zelf lang niet altijd een stichtend voorbeeld. (Matteüs 23, 3) Ze kenden zichzelf macht en aanzien toe en stonden erop gegroet te worden op straat. Een kind dat dat niet deed bijvoorbeeld, kon wel eens een pijnlijke oorvijg ontvangen. (Matteüs 23, 7) De clerus had goed te eten, kreeg op publieke gelegenheden de mooiste plaats toegewezen en oordeelde over het zielenheil van de kudde. (Matteüs 23, 6) Eenvoudige lieden een paar huizen verderop moesten het vaak met veel minder stellen. Het klinkt allemaal oubollig, uit een afgesloten tijd, maar zo lang is het allemaal nog niet geleden.

Kramp

Sterker nog: de Kerk worstelt nog steeds met zichzelf om deze gedachtegang achter zich te laten. Een deel van het kerkpubliek verlangt zelfs actief terug naar de tijd van de triomfalistische Kerk. Er is door machtsvertoon veel verkeerd gelopen, en dat heeft veel te lang geduurd. De aangeleerde absolute gehoorzaamheid voedde het voortbestaan van deze scheefgroei lang. Zoals een Mariabeeld onder een glazen stolp stofvrij werd gehouden, zo schiep een denkbeeldige stolp van gehoorzaamheid een ongenaakbaarheid voor de clerus.

De verhoopte 'aggiornamento' of 'update' is er na Vaticanum II nooit echt gekomen. Bepaalde problemen waren in beeld gebracht en besproken, maar er trad algauw een kramp op. De angst om alles te verliezen, vertroebelde de blik en mooie woorden werden slechts gedeeltelijk in de praktijk omgezet. In 1968 verscheen de pauselijke encycliek 'Humane vitae' en was de trage vooruitgang in alle logheid piepend en krakend tot stilstand gebracht. Dat is bijzonder jammer. Vaticanum II is onaf, tot op vandaag. De frisse Wind van de Geest wordt nog steeds niet ten volle toegelaten teveel gewicht te geven aan traditie en gewoonte, triomfalisme en klerikalisme. Er is nog veel werk. Zelfs de paus kan daarin geen wonderen verrichten. 

Verandering

Merkwaardig genoeg heeft uitgerekend de wereld, dat verfoeide, nietige oord van zonde en verderf, de Kerk de les moeten lezen. Niet enkel recent, maar doorheen generaties van kerkverlaters. De mensen hechtten steeds minder geloof aan de boodschap van de Kerk. Het instituut leek vooral zichzelf te conserveren. Sinds de jaren ’50 lopen de kerken druppelsgewijs leeg. Het diepe inzicht van Johannes XXIII is onvoldoende begrepen en gewaardeerd. 

De vraag is vaak gesteld: “Wat doen we toch verkeerd?” Vrolijke beatmissen en laagdrempelige vieringen brachten geen soelaas: het is niet (alleen) de liturgie waar het aan schort: het zit veel dieper. De kritische stemmen tijdens Vaticanum II hadden gelijk, maar er was teveel verdeeldheid, teveel behoudsgezindheid en schrik voor een interne breuk. Dat blijft een uitdaging voor onze Kerk. Ook de pas afgeronde bisschoppensynode in Rome illustreert dit. De pauselijke kritiek dat er nog teveel klerikalisme heerst, is tegelijk schrijnend en geheel terecht. Gelukkig staat de paus hierin niet alleen en klinkt er in de kerkgemeenschap en in de hiërarchie onophoudelijk ook een roep naar verandering, naar herbronning.

Helder

Het antwoord is midden in een crisis vaak even helder als de horizon in dichte mist. Bovendien is een crisis niet het ideale moment om een bedrijf te heroriënteren. Terugkijkend, zien we als Kerk wat er fout gelopen is, tot onze scha en schande. Vanzelfsprekendheden, hoe averechts en misplaatst ook, laten zich moeilijk corrigeren.

Nochtans zijn de problemen én de oplossingen duidelijk in het evangelie vermeld: niet zijdelings vernoemd of uit een heel andere context af te leiden, maar letterlijk, heel klaar en duidelijk. In een snel veranderende samenleving waarin identiteit, godsdienst en traditie in vraag werden gesteld, hebben de Farizeeën namelijk verbazingwekkend gelijkaardige fouten gemaakt. En Jezus heeft hen daar duidelijk op aangesproken: niet één keer, maar heel vaak. Zo ook deze zondag in de evangelielezing. Nee, dat is niet nieuw, het is al vaak gezegd en geschreven. Er is helaas nog veel te weinig gedaan. Tegenstand klinkt vaak luider: polarisatie maakt veel kapot.

Jezus

Jezus' woorden spreken voor zich: “Handel naar hun woorden, niet naar hun daden.” (Matteüs 23, 3) De farizeeën zijn in hun doen en laten allesbehalve een veruitwendiging van wat ze prediken. De Boodschap ligt niet in hun hart, enkel op hun lippen. De slotzin uit het evangelie van deze zondag mag een belangrijke inspiratiebron voor onze Kerk zijn. Laten we ons als Kerk niet verheffen. Dat kunnen we beter aan God overlaten. (Matteüs 23, 12) Een Kerk die niet van harte dient, dient werkelijk tot niets. (Matteüs 23, 11) 

Psalm 131

En we krijgen nog een louterende psalm toe: Psalm 131. Het is mijn persoonlijke lievelingspsalm. Het zou een zegen zijn mocht de tekst eenieder inspireren, van kleine twijfelaar tot paus. Mijn vertaling luidt als volgt:

Heer, mijn hart is niet verwaand

en mijn blik niet hoogmoedig.

Ik streef niet naar wat groots is

en te hoog gegrepen is voor mij.

Nee, ik ben kalm

en vind rust in mezelf.

Zoals een zuigeling tegen de moeder,

zoals een zuigeling, zo ben ik, diep vanbinnen.

Hoop op de Heer, van nu af aan, voor altijd. 

Amen. Dat het zo moge zijn.

Coda

Ik weet het, deze bezorgde boodschap klinkt hard en negatief. Maar de visie is gestoeld op hoop, die ik deel met velen: hoop die voortkomt uit een vurig, intens verlangen naar een voorspoedige toekomst. Die Kerk zal niet uitblinken in grootsheid en allesbepalendheid, maar des te meer in bescheiden oprechtheid en waarachtigheid. 

Er zit geen toekomst in het verleden. Heimwee is de bestendiging van een neerhalend gevoel. Dat verleden kan wel dienen als hulpmiddel om de toekomst mee te bepalen, ten goede. Het doel is dat men kan handelen naar de woorden én de daden van de Kerk: de Kerk als ethisch kompas, veeleer dan moraliserende wijsvinger.

30 oktober 2023

Allerheiligen (woensdag 1 november 2023)


Allerheiligen:

onbereikbare mensen,

groot in geloof,

die overtuigen,

zonder twijfel of aarzeling,

levend in het Licht.


Allerheiligen:

lichtende voorbeelden,

mensen van vlees en bloed,

die inspireren,

die zoveel verder gingen 

dan ik ooit zal durven.


Allerheiligen:

kleine mensen,

eenvoudige mensen,

die Hem volgen,

ongevoelig voor aanzien,

voor luxe en zelfbehoud.


Allerheiligen:

hoop in vertwijfeling,

oproep tot leven,

wijzend naar Hem, 

uit dankbaarheid

omdat Hij er altijd is:


de Heer,

onze kracht,

onze vreugde.

 


  • Voor meer over Allerheiligen inhoudelijk: klik hier.

24 oktober 2023

Naastenliefde en gastvrijheid: de kern van ons geloof (28-29 oktober 2023)

Het Volk van God lijkt het meest toegewijd onderweg. Eenmaal een volk zich settelt en gronden en huizen tot bezit worden, ontstaat een typisch menselijke transitie van ‘zijn’ naar ‘hebben’. Mensen worden elkaars concurrent in ongelijkheid. Een nomadenfamilie onderweg is toevertrouwd aan Gods genade. Een dorp is verdeeld in strikt gescheiden eigendommen. Er ontstaat een andere dynamiek in het samenleven. God krijgt ook een vaste plaats. En die plaats kan floreren, maar ook vernietigd worden.

Egyptische samenleving

Vóór hun tijd in Egypte trekken de Hebreeën rond, zoals veel volkeren in die tijd. Al krijgt Jozef van de Farao de taak om het paleis en bij uitbreiding het land te besturen, hij en zijn broers worden aan een aparte tafel gezet wanneer die op bezoek komen. (Genesis 41, 38-45) Hebreeën en Egyptenaren eten nooit samen. (Genesis 43, 32) De hongersnood waardoor zijn broers bij Jozef komen smeken om hulp, illustreert de fragiliteit van het nomadenbestaan. Een dorp of stad waarin landbouwers samenwerken, kan een buffer trachten op te bouwen voor minder goede tijden. (Genesis 42, 1-5) Nomaden moeten het stellen met wat er voorhanden is, en desnoods verhongeren ze. De grond waarvan hun dieren grazen, is hun eigendom niet, ze gebruiken het. Ze hebben enkel roerend goed.

De Egyptenaren kijken neer op nomaden. Hun eigen samenleving beschouwen ze als veel meer geëvolueerd, meer geciviliseerd: ze vestigen zich op de vruchtbare grond rond de Nijl. Er worden steden opgetrokken, met grootse gebouwen en monumenten. Daar is een stelletje herders in tenten niets bij, vinden ze. Ook in het Westerse denken wordt een rondtrekkend volk beschouwd als primitiever en marginaler, met de bijhorende vooroordelen.

Van nomadisch naar sedentair

Na hun vlucht uit de slavernij, zijn de Hebreeën jarenlang onderweg naar het Beloofde Land. Dat Land is de eerste stap naar een sedentair, gevestigd bestaan, met huizen, dorpen en steden. Aanvankelijk trekken ze nog van grasland naar grasland in het land dat hen wordt toegewezen, onderweg met hun kudde. Er wordt echter niet meer getrokken naar andere kontrijen. In de tijd van de grote koningen Saul, David en Salomo is het volk grotendeels sedentair geworden: er wordt volop gebouwd. (1 Koningen 6-7)

Dit levert een meteen fundamentele godsdienstcrisis op. De samenleving gaat steeds meer aan landbouw doen en men verkiest meer en meer de vruchtbaarheidscultus van de Kanaänieten als hulp voor hun oogst. Hebberigheid beïnvloedt het spiritueel denken. Het Rijk wordt in Noord en Zuid opgesplitst en wordt kwetsbaarder: hun groeiende rijkdom trekt machtige buurlanden aan.

Geboden onderweg

De Heer heeft aan het Volk onderweg de belangrijkste leefregels gegeven. De tien geboden zijn onmiskenbaar geijkt op het nomadische bestaan: ze beschrijven de omgangsregels rond respect voor God, voor de ander, voor het bezit van de ander, voor de goede zeden en voor de familiebanden. (Exodus 20, 1-17) In de aanvullende verordeningen na de geboden zegt de Heer in de eerste lezing van vandaag uitdrukkelijk: “Vreemdelingen mag je niet uitbuiten of onderdrukken, want jullie zijn zelf vreemdelingen geweest in Egypte.” (Exodus 22, 20) Dat wordt overigens bijna letterlijk nog eens herhaald verderop. (Exodus 23, 9)

Gastvrijheid wordt doorheen het Eerste (Oude) Testament vooropgesteld als basisprincipe. Dat is ook essentieel in een nomadische of semi-nomadische samenleving. Op verplaatsing moet je er op kunnen rekenen dat je welkom geheten wordt onderweg en op je bestemming. Anders overleef je het niet.

Abraham en Lot

Het onthalen en het verwelkomen van passanten is belangrijk in een bewegende samenleving. Er zijn immers geen herbergen of ontvangstplekken. Wanneer je je naaste niet onthaalt in de tent, blijft hij kwetsbaar overgeleverd aan de natuurelementen. Zo wordt Abraham als gastheer in de verf gezet wanneer drie mannen zijn tent bij de eiken van Mamre voorbijgaan. (Genesis 18, 1-15) 

Zijn gastvrijheid is diepgeworteld. Hij noemt zichzelf ‘hun dienaar’ en vraagt waarmee hij hen van dienst kan zijn. Ze kunnen hun voeten wassen, iets eten en op krachten komen. (Genesis 18, 4-5) Het is immers op het heetst van de dag. (Genesis 18, 1)

In dit verhaal vol gastvrijheid wordt Sodom vernoemd, en dat is geen toeval.  Er zijn grote klachten over deze stad. (Genesis 18, 20-21) In het volgende hoofdstuk blijkt dat het een ongastvrije stad is met een erg vijandige houding ten aanzien van vreemdelingen. Daarom gaan de mannen er op bezoek: om na te gaan of de inwoners inderdaad zo intolerant en ongastvrij zijn. (Genesis 19, 4-38) 

Lot is net als zijn neef Abraham een toonbeeld van gulle gastvrijheid. Zelfs wanneer de mannen zijn aanbod vriendelijk afslaan, blijft Lot aandringen. (Genesis 19, 1-3) Lot wordt daarna echter zelf een vreemdeling genoemd door de agressieve inwoners, die de gasten én Lot een lesje willen leren door hen te vernederen. (Genesis 19, 4-9) Bezit verandert de zeden, soms ten kwade. De ander wordt een bedreiging voor het eigen bezit. Dat bezit wordt daarom ook vernield door God als straf. Het is geen toeval dat de stad samen met haar bewoners wordt vernield. (Genesis 19, 24-25) 

Wil je meer lezen over het al te kortzichtig geïnterpreteerde verhaal van Sodom? Klik hier.

Verstedelijking

God keurt het sedentair leven niet af. Zo vernielt Hij Soar niet wanneer Lot de bergen niet in wil vluchten, maar de bescherming van het stadje verkiest. Dit is een belangrijk scharnierpunt in de geschiedenis van het Godsvolk. Het stadje zal niet weggevaagd worden, omdat er gastvrijheid zal heersen. Zijn vrouw kijkt om naar de ongastvrije stad, ze kijkt terug naar dat oord dat Gods regels verfoeide. Had ze heimwee? Ze versteent, ze wordt een zuil, een monument. Ze verontmenselijkt: haar leven en haar vrijheid worden haar ontnomen. (Genesis 19, 23-29) Ze is niet eens bij naam genoemd in het verhaal.

Dat gastvrijheid beloond blijft, toont het verhaal van de weduwe in de stad Sarefat aan. Daar ontmoet de profeet Elia een vrouw die hout sprokkelt. Hij vraagt haar om water en wat brood, en dat wil ze hem geven, al heeft ze niets meer. Ze wordt beloond: haar meelpot en haar oliekruik raken niet leeg. Ze hebben alle dagen voldoende te eten. (1 Koningen 17, 8-16) Wie geeft, die ontvangt van God.

Naastenliefde

In het Tweede (Nieuwe) Testament wordt deze vrijgevigheid bevestigd in de zeven werken van barmhartigheid. Dit betreft de plicht om de nodige zorg te verlenen aan mensen die honger hebben of dorst, schamel gekleed gaan, geen onderdak hebben, ziek zijn, gevangen of overleden. (Matteüs 25, 31-46) Jezus beoordeelt ons christenzijn immers op basis van onze liefde en zorg voor onze naasten. (1 Johannes 4, 21) De goedheid van de barmhartige Samaritaan en het nalaten om te helpen door anderen geldt als waarschuwing. (Lucas 10, 25-37) We moeten handelen zoals die Samaritaan.

Waarom? Heel eenvoudig: het evangelie van deze zondag legt het fundament van ons geloof uit: ‘Heb God lief, en je naaste zoals jezelf’. (Matteüs 22, 34-40) Naastenliefde is de diepste uiting van godsdienst, van eredienst aan God. (Johannes 14, 23) Christen zijn, is gastvrij zijn. Christen zijn, is het opnemen voor de zwakke en kwetsbare mensen. Voor vluchtelingen, verschoppelingen, voor mensen die neerbuigend marginaal worden genoemd. Jezus is duidelijk: daaraan zijn de Wet en de Profeten verbonden. Daarin ligt de kern van ons geloof: goede daden voor onze naasten, en dus voor God. 

17 oktober 2023

De keizer en de Heer: trouw mag geen extremisme zijn (21-22 oktober 2023)

God schept ons bestaan: Hij roept ons op om Hem lief te hebben, en onze naasten, en onszelf. (Matteüs 22, 37-40) Hij vraagt trouw, standvastigheid, oprechtheid, maar geen overdaad. Overdrijven, dat is typisch farizeïsch. Het overdrijven moet tekorten op andere gebieden compenseren. Om zichzelf te overtuigen van de oprechtheid van hun geloof, gaan zij zo ver dat ze de rol van God overnemen. Ze worden zelf God. Dat is radicalisme.

  • Voor de lezingen van deze zondag: klik hier. 

Geloven, niet weten

Radicalisme staat tegenover nederigheid. Nederigheid wordt vaak verkeerd begrepen. Het toont zich immers niet in uiterlijkheden, integendeel. Nederigheid is een spirituele grondhouding waarin men zijn of haar Meerdere erkent. Wanneer men zichzelf tot meerdere kroont, vanuit radicalisme of vanuit ontkenning van transcendentie, dan blijft er geen geloof meer over. Dan is het weten: zelf beter weten.

Radicalisme is de aarde ontkennen. Juist daarom is deze passage zo belangrijk in de verkondiging van de Blijde Boodschap. Jezus zet zijn leerlingen niet aan om de wereld te ontkennen of de wereldlijke macht omver te werpen. Aan de keizer hoort men te schenken wat de keizer toekomt. (Matteüs 22, 21b) Jezus wordt op de proef gesteld door leerlingen van de farizeeën en enkele koningsdwepers. (Matteüs 22, 16) Zijn antwoord is geen veilige uitweg. Nergens zet Jezus zijn leerlingen aan tot anarchie. “Niet als chaos schiep Hij de aarde, maar om te bewonen heeft Hij haar gevormd.” (Jesaja 45, 18) 

De wereldlijke macht belangt God niet aan. Christenen die vol overtuiging uitroepen dat ze enkel het gezag van de Heer aanvaarden, gaan eigenlijk fundamenteel in tegen de Boodschap van Christus zelf. In Jezus’ verkondiging horen we juist dat we door een bewust, oprechte houding anderen kunnen inspireren. Dan kan deze wereld een begin van het Rijk Gods worden.

Paulus, Cyrus en Jezus

Denk aan Paulus, die in Athene in gesprek met de filosofen in Athene de realiteit erkent dat er veel goden worden aanbeden. Paulus ontkent de wereld niet. Sterker nog: hij herkent in ‘de onbekende god’, die tussen de andere goden staat, de ware God. (Handelingen 17, 22-23) Deze God, die zijn Zoon heeft doen opstaan uit de dood, laat zich niet bedienen door mensenhanden: Hij geen marionet, geen manipuleerbaar hulpmiddel. (Handelingen 17, 25) Het is niet alleen spitsvondig, het getuigt vooral van een diep inzicht in Jezus’ Boodschap. Paulus stelt dat de mensen in Athene misschien wel de ware God aanbidden zonder het te weten. (Handelingen 17, 24) Hij dwingt hen niet, hij claimt hen niet, maar creëert een openheid naar het geloof. Ook voor hen is God bereikbaar, ook zij mogen tot Hem bidden. Gods wegen zijn inderdaad ondoorgrondelijk, en Hij kan mensen inspireren op een onvoorspelbare wijze.

Denk aan Cyrus, de Perzische koning die Babel veroverde en de Babyloniërs onderwierp. Hij liet de Israëlitische bannelingen terugkeren naar Jeruzalem. (2 Kronieken 36, 22-23 en Ezra 1, 1-4) Koning Cyrus kende God niet, maar citeerde: “Ik ben de Heer, er is geen ander, Buiten Mij is er geen god.” (Jesaja 45, 1-5) Onverklaarbaar zijn Gods wegen, ook voor ons.

Denk aan Jezus. Een uitspraak van Hem waar we niet om heen kunnen, luidt helder en klaar: “Wie niet tegen ons is, is voor ons.” (Marcus 9, 40) Deze slogan lijkt in te druisen tegen een andere uitspraak, namelijk: “Wie niet met Mij is, is tegen Mij.” (Lucas 11, 23) Ze zijn helemaal niet tegengesteld: ze zijn allebei binnen een ander perspectief uitgesproken. De eerste uitspraak betreft het uitwendig perspectief: kijkend naar de mensen die goed doen maar geen christen zijn. Wanneer zij bijdragen tot de Boodschap, wil Jezus dat zij niet tegengehouden worden omdat hun inspiratie niet per se christelijk is. De tweede uitspraak gaat over het risico op innerlijke verdeeldheid, een risico dat van alle tijden is. Zij die samenkomen in Jezus’ naam, horen elkaar te respecteren en niet met bedreigende opgestoken wijsvinger klaar te staan bij elk klein verschil in mening. 

Ook Paulus interpreteert de wetten en is creatief om de Boodschap tot bij de mensen te brengen en leefbaar te maken. Hij zoekt consensus, zonder weliswaar de kern van de Boodschap verloren te laten gaan.

Dynamiek voorbij de angst

Veel te weinig nemen we deze houding aan onder elkaar. Het is moeilijk: het is balanceren en toegevingen doen. Het is de Geest voorrang geven op de rede. En de angst steekt algauw de kop op: “Waar gaat dit naartoe? Wat zal de volgende stap zijn?” Verlammende angst verstart de Boodschap. Daar wortelt extremisme zich: in angst en daaruit voortvloeiende woede. De Boodschap is echter nooit star geweest in Jezus’ ogen, maar juist dynamisch. Sommige mensen vinden die gedachte beangstigend. Het is echter voorbij de angst dat Jezus’ Boodschap zich bevindt. In de angst dwaalt men rond in de gaanderijen vol uiterlijkheden van de Schriftgeleerden en farizeeën.

Jezus biedt ruimte aan zijn volgelingen: je schuld wordt je vergeven, maar wanneer je de heilige Geest niet toelaat en de Geest misprijst, zal je niet worden vergeven. (Matteüs 12, 31-32 en Marcus 3, 28-30 en Lucas 12, 10) Deze openheid is de aandrijving van Jezus’ Boodschap, die Hij in zijn woorden, zijn daden en zijn levenswandel verkondigt. Daarom haalt Jezus zo scherp uit naar farizeeën en Schriftgeleerden. Zij zoeken de waarheid in regels en verzen en zien de Verlosser niet, zelfs wanneer Hij hen toespreekt. Ze horen de Geest niet, maar vertrouwen op hun eigen controledrang. Grotere geslotenheid kan er niet bestaan. Jezus wil ons allen bevrijden uit deze angstvallige houding. Dat is immers nooit Gods bedoeling geweest bij het Verbond in de woestijn. Verdeeldheid uit ijverzucht (of prestatievroomheid) maakt de Boodschap kapot. Dit is cruciaal: “Bewaar de vrede onder elkaar.” (Marcus 9, 50)

Nuance van een persoonlijke God

Uit de bekrompenheid kan een verlangen groeien om God te willen zijn, zoals in het begin aangegeven. Ze oordelen in zijn Naam en zijn ervan overtuigd te weten wat God bedoelt. De anderen, die hebben allemaal ongelijk. Welnu, moraliseren of vervagen botsen met de persoonlijke God die zich aan ons openbaart via de Schrift. De aanvulling van Jezus in zijn verkondiging is ambivalent: er is ruimte voor genade maar ook afgrenzing door waarschuwingen. Jezus’ Boodschap is genuanceerd en kan in geen geval samengevat worden langs enkele nauwkeurig geselecteerde verzen die een houding of visie onderschrijven. Verzen schieten, het bekogelen van anderen met verzen, staat haaks op Jezus’ genuanceerde visie. Deze nuances, zowel in het Eerste als in het Tweede Testament, zorgen ervoor dat er in concrete situaties inderdaad meerdere antwoorden mogelijk zijn. Jezus biedt geen nauwgezet uitgewerkt duizenpuntenplan aan, maar een oproep tot bekering en doorleefd geloof.

Nuance en extremisme zijn elkaars tegenpolen. Dat merken we in het gesprek vandaag met Jezus. Toegegeven: dit is zware materie, omdat het over geloofsbeleving gaat, over spiritualiteit, over die hoogstpersoonlijke band met God...

13 oktober 2023

Afzender: de Koning (14-15 oktober 2023)

Wanneer je wordt uitgenodigd voor een bruiloftsfeest, dan wekt dat doorgaans een blij, verlangend en wat spannend gevoel op. Twee mensen willen hun liefde bezegelen en dat delen met hun familie en vrienden. En jij bent daar één van. Een feest is een dankbare afwisseling in het leven van iedere dag: een sprankeltje hoop. Wanneer de koning zo’n uitnodiging rondstuurt voor het huwelijk van zijn zoon, dan moet het als een hele eer aanvoelen. Wat voor gerechten zullen er geserveerd worden? Hoe zal het paar gekleed zijn? Hoe zal de zaal versierd zijn? Op welke muziek zal men mogen dansen? Een uitnodiging weigeren, dat doe je niet zomaar. Je moet wel een hele goede reden hebben. Waarom zou je weigeren?

De Koning nodigt uit

Welnu, Jezus vertelt een parabel over een feestmaal. Een koning organiseert het bruiloftsfeest voor zijn zoon. (Matteüs 22, 2) De prins huwt en dat stemt de koning enthousiast en blij. Een lijst met bruiloftsgasten wordt opgesteld en zijn dienaren gaan op pad om hen uit te nodigen. Vreemd genoeg is geen van de genodigden bereid om te komen naar het feestmaal. (Matteüs 22, 3) De verbazing is groot wanneer de dienaren het nieuws aan de koning melden. Er moet iets verkeerd zijn gegaan, dat kan haast niet anders. Misschien zijn de verkeerde mensen aangesproken, misschien klopt de lijst niet. Waarom zouden ze zomaar weigeren? En allemaal?

We kunnen niet naast de evidente parallel kijken. Dit verhaal gaat over God en zijn volk. De Heer heeft in de woestijn een Verbond gesloten met zijn volk, aan de berg Sinaï: een plechtige bezegeling die sterk verwant is aan de verbintenis van een huwelijk (Deuteronomium 29, 1-15). Het volk is gered van de slavernij in Egypte en mag in alle vrijheid het land van melk en honing bewonen. Men zou oneindige dankbaarheid verwachten en groot ontzag. 

Niets is minder waar. Het Volk van God raakt onderling verdeeld, het land splitst zich op in een Noordrijk en een Zuidrijk. De mensen vergeten de grote daden van God en gaan te rade bij andere goden. De Schriftgeleerden en farizeeën stellen allerlei regeltjes op en leven die nauwgezet na, maar eren zichzelf meer dan de Heer. De mensen komen niet meer naar God, ze gaan niet in op zijn uitnodiging. Gods teleurstelling is groot. De profeten klagen de ontrouw aan, maar ze kunnen het volk niet overtuigen. Wat bezielt de mensen? Waarom blijven ze weg?

Een tweede kans

Terug naar de parabel. De koning laat zich niet uit het lood slaan. Er zijn stieren en vee geslacht, een heus feestmaal staat klaar, met alles er op en er aan. Dat kunnen ze toch niet weigeren? Het zou jammer zijn voor al dat lekkere eten. En wat zou de prins teleurgesteld zijn: geen gasten! De koning stuurt daarom met vernieuwde hoop andere dienaren op pad met deze uitnodigende boodschap: “Alles staat klaar, kom dus naar de bruiloft!” (Matteüs 22, 4) De vrijgevigheid van de koning is groot, en ook zijn geduld blijkbaar. De genodigden negeren de dienaren echter botweg en gaan gewoon naar hun akker of hun handel. (Matteüs 22, 5) Het interesseert hen helemaal niet dat de prins trouwt. En de koning kan hen gestolen worden. De situatie escaleert: sommigen nemen de dienaren gevangen, mishandelen hen of doden hen zelfs! (Matteüs 22, 6) De teleurstelling verwordt  tot verontwaardiging. Hoe durven ze? Waar komen die onbeschoftheid en ondankbaarheid vandaan? Na al wat de koning heeft gedaan… Woedend stuurt de koning zijn troepen op de geweldenaars af. De moordenaars worden omgebracht. Hun stad wordt zelfs in brand gestoken. (Matteüs 22, 7)

Zo is het ook gegaan in de werkelijkheid. God geeft zijn Volk een nieuwe kans. Zijn eniggeboren Zoon komt op aarde om de Blijde Boodschap te verkondigen. Het Woord wordt uitgelegd aan het Volk Gods. Zo kunnen ze beter begrijpen waar het fout is gegaan en worden ze alsnog uitgenodigd om tot inkeer te komen. Terwijl Jezus deze parabel vertelt, staat Hij midden in deze tweede uitnodiging van de Heer. Hij maakt zelf deel uit van het verhaal. 

Wat Hij vertelt, zal ook gebeuren. Veel mensen laten Jezus en zijn Boodschap links liggen en doen gewoon verder zoals ze bezig waren. De religieuze leiders zien een bedreiging in Hem. Ze zullen Hem laten arresteren, veroordelen en doden. Jezus omschrijft hier het lot dat Hemzelf te wachten staat. De gulheid van de Heer wordt niet dankbaar onthaald, integendeel. Toch begint er iets nieuws: zijn trouwste volgelingen blijven Christus' Boodschap verkondigen.

Iedereen

In de parabel denkt de koning pragmatisch. Het eten is er, en er is zeker reden voor een groots feest. De ondankbare genodigden hebben het niet verdiend om gevraagd te worden. Hij heeft die lui verkeerd ingeschat. Ze waren de invitatie niet waard, zo blijkt. (Matteüs 22, 8) Zijn nieuwe instructies zullen de dienaren verbaasd hebben: “Ga naar de toegangswegen van de stad en nodig voor de bruiloft iedereen uit die je tegenkomt.” (Matteüs 22, 9) Werkelijk iedereen is welkom: voorbeeldige en minder voorbeeldige landgenoten, van alle slag, van iedere komaf. Nu loopt de bruiloftszaal wel vol met gasten. (Matteüs 22, 10) De koning zal trots en blij hebben gekeken naar de mensen die het wel de moeite waard vinden om te komen naar het feest. Toch zal de weigering door zijn gebruikelijke entourage nazinderen.

De teleurstelling van God weegt niet op tegen zijn Liefde voor de mensen. God sluit een Nieuw Verbond langs Jezus Christus, zijn Zoon, en de uitnodiging breidt zich uit tot alle mensen: ook niet-gelovigen zijn welkom, ook mensen die fouten hebben gemaakt in hun leven. Bekering en geloof zijn de sleutel tot Gods Liefde. Werkelijk iedereen mag aanzitten aan de Tafel van de Heer.

Niet zomaar even

Dat horen we ook in de parabel: werkelijk iedereen is welkom op het feest. Toch zijn er  grenzen. Niemand gaat naar een prinselijk bruiloftsfeest in alledaagse plunje. Dat geeft geen pas. Er moet ontzag zijn en respect. De koning spreekt een gast aan die in zijn werkkleren aan tafel zit: “Vriend, hoe ben je hier binnengekomen, terwijl je geen bruiloftskleed aan hebt?” De man kan er geen zinnig antwoord op geven. (Matteüs 22, 12) Hij verwijt de koning niet, hij antwoordt niet neerbuigend. Hij weet het gewoonweg niet. Hij had er blijkbaar niet bij stilgestaan dat hij respect zou moeten opbrengen. Misschien had hij gewoon zin in lekker eten en kon de koning hem niets schelen. Misschien keek hij neer op de koning. We weten het niet. Maar de koning, die laat hem buitengooien. (Matteüs 22, 13)

God stelt zich open voor alle mensen. Dat wil niet zeggen dat er geen regels en afspraken zijn. God blijft de immer aanwezige, maar tegelijk ongrijpbare en onzichtbare Schepper en Bevrijder. En Hij verdient geloof en lof en eer. Wanneer iemand God beschouwt als onbelangrijk en onbenullig, dan zal God dat terecht niet in dank afnemen. 

God is geen schoothond, ook geen gebruiksvoorwerp en al zeker geen gelijke. Nee, de Heer kan niet getemd worden en gehoorzaamt niet aan menselijke bevelen. Ook is God niet inzetbaar wanneer het ons past en opzij te leggen wanneer we niets aan Hem hebben. God overstijgt ons in alles. Laten we God dus loven en danken voor ons bestaan, voor de schoonheid van de wereld, voor zijn voortdurende Aanwezigheid. Laten we bidden om zijn Liefde en zijn genade. Laten we ingaan op de uitnodiging van God om aan te zitten aan de feestdis. Hopelijk ooit in het Rijk Gods, maar vooral nu al. Langs inzet en geloof, ontvankelijk en dankbaar. 

De parabel boort diep in ons eigen bestaan. Het is geen lieflijke, romantische vertelling. Jezus' blijde Boodschap gaat over het Rijk Gods. Deze parabel gaat over bewust geloven of kiezen om dat niet te doen. Er wordt door God aangedrongen op een engagement, op het beantwoorden van liefde, op oprechte trouw. Het beeld van de bruiloft is geen toevalligheid. God is welwillend en geduldig, zoals in de parabel duidelijk verteld wordt. Geloof is een dialoog. Daartoe heeft Jezus ons uitgenodigd, voor alle tijden: Gods Zoon, hier op aarde. In de genade van God kan het leven onbeschrijflijk mooi zijn. Waarom zouden we weigeren? 

05 oktober 2023

De wijngaardvariaties (7-8 oktober 2023)

De wijngaard is een beeldspraak waarmee de trouw en de liefde voor God meer dan eens worden verhaald. De Goddelijke grond heeft alles in zich om geloof te doen groeien en bloeien. Het is een kwestie van openstaan voor deze overvloedige gave van Liefde en ze te beantwoorden met dankbare trouw. Geen diepe tekstanalyse deze week, geen Griekse woorden, geen kernwoorden in het vet, maar een ontdekkende, bezinnende promenade van woordschilderijen. We maken in de lezingen van vorige en deze week immers een religieuze wandeling langs enkele sprekende beelden van wijngaarden. Ik wil je graag uitnodigen om me te vergezellen.

Voor de lezingen van deze zondag: klik hier. 

Een lied: de verloren oogst

We beginnen bij de profeet Jesaja in de eerste lezing van deze week. Hij zingt een lied voor zijn Vriend en Diens wijngaard (Jesaja 5, 1-7). Zijn vriend is God, dat spreekt voor zich. De wijngaard is het Beloofde Land waar het Volk Gods heen is gebracht doorheen de woestijn. 

Jesaja zingt dat zijn Vriend een wijngaard had op een vruchtbare helling. Hij maakte de grond klaar, haalde de stenen uit de aarde en plantte een edele druivensoort: alleen het beste was goed genoeg voor zijn wijngaard.  Hij bouwde een uitkijktoren en hakte een perskuip uit stenen. Alle voorbereidingen waren getroffen. Hij verwachtte een overvloedige oogst van rijpe druiven. De teleurstelling was groot: Hij kreeg alleen wilde, wrange vruchten. Wat had Hij nog meer kunnen doen? De fout lag niet bij Hem. De druivelaars groeiden niet en deden niet wat God hen gevraagd heeft.

In de tweede strofe bezingt Jesaja de gevolgen van wat gebeurd is. De wijngaard heeft geen druiven voortgebracht en dus neemt Jesaja's Vriend de omheining weg zodat de grond kaalgevreten of platgebrand kan worden. Ook maakt Hij de muren stuk, zodat de gaard plat getrappeld kan worden. Hij snoeit er niet meer in. Waarom zou Hij? De distels en doorns hebben vrij spel en de grond verwildert. En de wolken, die hoeven er niet meer op te komen regenen. 

Die wijngaard, zo zingt Jesaja, dat is Israëls huis: in ballingschap gestuurd, overrompeld door andere heersers en onderling verdeeld. Waren ze maar trouw gebleven aan de Heer, hadden ze maar naar zijn Woord geluisterd en zijn geboden in hun hart gedragen. Die wijngaard, dat zijn ook wij: onzeker, falend bij momenten, zelfingenomen en selectief in ons geloof.

Een kortverhaal: de zonen van de wijngaardenier

Mag ik vragen om me te vergezellen naar een intermezzo? Het is een korte vertelling: enkele zinnen, meer niet. Vorige zondag vertelt Jezus in het evangelie een parabel, een kortverhaal. (Matteüs 21, 28-32) Met weinig woorden wordt echter heel veel gezegd. Daar is Jezus goed in. 

Een vader vraagt zijn twee zonen om in zijn wijngaard te gaan werken. De eerste zoon zegt dat hij geen zin heeft. Daarmee kwetst hij zijn vader. Hij bedenkt zich, hij heeft spijt van zijn botte afwijzing en gaat uiteindelijk toch naar de wijngaard om te doen wat zijn vader hem heeft gevraagd. De tweede zoon zegt met gestreken gezicht dat hij er zeker heen zal gaan, wat zijn vader blij stemt. Deze zoon blijft echter thuis en doet waar hij zelf zin in heeft. 

Wie heeft nu de wil van de vader gedaan? Doen de farizeeën de wil van de Vader wanneer ze pretenderen in Hem te geloven en zijn geboden na te leven, maar in de praktijk enkel in zichzelf te geloven en eer en ontzag te betrachten bij de mensen? Zijn wij jaloers wanneer mensen kwaad hebben gedaan, maar in een keerpunt in hun leven een nieuwe kans vragen bij God? Gunnen we de anderen dat? En wat te denken van het Kerkelijk instituut dat de schijn van een goede naam belangrijker vindt dan rechtvaardigheid? Weinig woorden kunnen soms heel veel zeggen.

Een kostuumdrama: bloedbad op de wijngaard

Weinig parabels zijn zo bloederig als het verhaal van de kwaadaardige wijnbouwers. (Matteüs 21, 33-43) Veel elementen komen samen in deze tragedie: verbroken vertrouwen, onrecht, samenzwering, geweld en moord.

Een landeigenaar maakt zijn grond gebruiksklaar als wijngaard om die te verpachten. Het is onmogelijk om de verwijzing naar Jesaja niet op te merken: er wordt een omheining gemaakt, een uitkijktoren gebouwd en een wijnpers.

De eigenaar verpacht de wijngaard en vertrekt op reis. Wanneer hij drie van zijn knechten naar de pachters stuurt om zijn oogst in ontvangst te nemen, worden die hard aangepakt: één knecht wordt mishandeld, één vermoord en één wordt gestenigd. Hoe verontwaardigd moet de eigenaar geweest zijn? Waar heeft hij dit verdiend? Hij stuurt een grotere groep knechten, maar ook hen ontzien de pachters niet. Ook zij worden mishandeld of vermoord. De man heeft zijn wijngaard aan een stel meedogenloze schurken verhuurd, zoveel is duidelijk. 

Uiteindelijk zendt de eigenaar zijn eigen zoon naar de wijngaard, zijn eigen bloed. Hij gaat er van uit dat ze hem niet zullen doden, maar dat is een zware vergissing van de eigenaar. De barbaren doden hem genadeloos. De vader verliest ook zijn zoon aan zinloos en brutaal geweld.

De toehoorders hebben zich ingeleefd in het verhaal van Jezus. Hij vraagt hun inbreng: "Wat moet de eigenaar met de wijnbouwers doen?" Emotioneel antwoorden ze dat de eigenaar de pachters een ellendige dood moet laten sterven. De toehoorders denken dat ze een rechtschapen oordeel vellen. Dat is ook zo. Maar eigenlijk veroordelen ze vooral zichzelf in hun uiterlijke ijver. Ze vallen in de kuil die ze voor een ander denken te graven.

Het verhaal voorspelt uiteraard hoe de geloofsgezanten Jezus zullen laten arresteren en vermoorden: de Zoon van God. Het verhaal vertelt echter ook over de mogelijkheid tot barbaarsheid die in elk van ons schuilt. Het waren geen holbewoners die 6 miljoen joden hebben vermoord in concentratiekampen. Het waren grotendeels mensen die een christelijke opvoeding hadden genoten. En dat soort onmenselijkheid bestaat nog steeds, helaas, soms zelfs met de steun van christelijke leiders.

Graven we nog wat dieper, dan merken we dat Jezus met dit verhaal iedere volgeling wil oproepen om de Boodschap te verinnerlijken. Uiterlijke schijn is slechts zinloze leegte. God hoopt op onze goede vruchten. Jesaja vertelt er over, en Jezus geeft in een 'remake' een even toepasselijke waarschuwing. Ook het verhaal over de zonen sluit aan bij deze boodschap.

Een beeldspraak: jullie zijn de ranken

Tot slot neem ik je graag nog mee naar een kleine beeldspraak die in deze periode niet wordt voorgelezen, maar die in deze gaanderij zeker niet mag ontbreken. Geen gesloten verhaal uit een andere tijd dit keer, maar een eenvoudige vergelijking tussen een beeld en de realiteit van ieder van ons. Jezus staat dicht bij ons met dit verhaal, en ook in dit verhaal. (Johannes 15, 1-8) 

Hij noemt zichzelf ben de wijnstok en zijn Vader is de wijnbouwer. En wij, wij zijn de ranken. Als we goede vruchten dragen door de zorg van de wijngaardenier dankbaar aan te nemen en de kracht en voeding van de wijnstok toe te eigenen tot diep in ons hart, dan zullen we van deze genade mogen blijven ontvangen, zoveel als we nodig hebben. Wie dat niet doet, zal verdorren en weggegooid worden. 

Coda

En daarmee besluiten we de wandeling over geloof, over keuze, over engagement. Wil je geloven? Wil je God eren? Beleef dan je geloof van binnenuit en hou je ver weg van eigen roem en uiterlijk vertoon. Geloof mag geen 'cérémonie protocolaire' zijn: geen verzameling van inhoudsloze minutieuze regeltjes die als enig doel hebben zichzelf in stand te houden en God en de geloofsinhoud te willen controleren en manipuleren. 

Veeg dus je hart grondig schoon met de bezem van de radicale Liefde van God, telkens opnieuw: zonder zelfmedelijden, en vooral grondig en kritisch. Dat zelfinzicht komt niet vanzelf. Het vraagt om gebed en meditatie: tot de kern komen, weg van de afleidingen en het ruis van elke dag. Langs gebed en meditatie ontvangen we voeding van God, zoals een druif zich voedt aan de wijnstok en aan de grond. De levensenergie, de spirituele voeding komt altijd tot ons, maar vooral wanneer we ons er bewust voor openstellen. 

Hiermee stuur ik jou - maar mezelf even goed - op weg. Maak wat van je leven, elke dag!

26 september 2023

Alles begint met inkeer (30 september - 1 oktober 2023)

In de aanloop naar Jezus’ verkondiging roept Johannes de Doper het Volk van God op tot inkeer en een nieuw begin. Een grote menigte laat zich dopen en belijdt hun zonden. (Matteüs 3, 3) De Vader bevestigt dit doopsel overigens door zijn Geest te zenden en zijn Zoon te openbaren wanneer Hij het doopsel ondergaat. (Matteüs 3, 16-17) Jezus blijft daarna ook veel belang hechten aan de ommekeer in het leven: de bekering. Er zit beweging en wending in deze woorden: inkeer, bekering, ommekeer. Bij die wending hoort echter geen groot drama: het is een stille, inwendige en oprechte verandering. We moeten ons leven niet ijken op uiterlijkheden. Onze binnenkant is wat écht telt. Jezus hekelt de Schriftgeleerden en farizeeën, die Hij vergelijkt met “witgepleisterde graven, die er vanbuiten fraai uitzien, maar die vanbinnen vol liggen met doodsbeenderen en andere viezigheden.” (Matteüs 23, 27) Het klinkt allemaal niet zo aantrekkelijk, daar achter de façade van die religieuze vooraanstaanden. Laat ons hen niet te vlug nawijzen: ook wij kunnen in die categorie belanden.

Voor de lezingen van deze zondag: klik hier.

Inkeer – bekering – ommekeer

Tot inkeer komen – de kritische en bewuste beweging naar binnen maken – veronderstelt nederigheid: je stelt jezelf kwetsbaar op. In die tere kleinheid ontstaat er ruimte voor werkelijke oprechtheid: zij maakt verbinding met je diepste zijn, en met God. Tot inkeer komen, is spirituele oprechtheid nastreven.

Van daaruit kan bekering ontstaan. Dat is gelouterd een nieuwe weg inslaan: het rechte, rechtvaardige pad van de Heer kiezen. De Heer weerlegt de verwijten van zijn Volk dat Hij onrechtvaardig zou zijn en legt de vinger op de wonde in de eerste lezing van deze zondag: “Ben Ik het die onrechtvaardig is? Gaan júllie niet eerder onrechtvaardige wegen?” (Ezechiël 18, 25b) De duistere kronkelpaden zijn niet van de Heer. Jezus bevestigt Gods goedheid, oprechtheid en rechtvaardigheid: “Ik ben de Weg, de Waarheid en het Leven.” (Johannes 14, 6) Die weg zal recht zijn en geëffend, dat kondigt Jesaja al aan. (Matteüs 3, 3 – Jesaja 40, 3) Welnu, als volgelingen van Christus zijn het onze daden, geïnspireerd op innerlijke oprechtheid, die de weg effenen. Het komend Rijk begint nu al, langs onze levenswandel, wanneer wij bouwen aan de weg, voor de Heer en voor elkaar. (Jesaja 43, 18-19)

De nieuwe weg inslaan, de paden van de Heer kiezen, dat is de ommekeer. Het is de daad bij het Woord voegen. We kunnen ons de vraag stellen of dit één moment in het leven betreft: een keerpunt, voor eens en voor altijd. Misschien bedoelen Jesaja en Johannes een allesbepalend ogenblik van inzicht, zoals Amazing Grace bezingt: ‘ooit was ik verloren, maar nu ben ik gevonden’ (‘I once was lost, but now I'm found’). Of gaat het eerder over een terugkerend fenomeen, wanneer we merken dat we van de juiste weg zijn afgedwaald? Mogelijks zijn ze allebei van tel: we zijn mensen met gaven en gebreken. We trachten en proberen, maar slagen niet altijd.

Gezindheid

Paulus wordt geconfronteerd met de ‘kinderziekten’ van de eerste christelijke gemeenschappen en omschrijft hoe de ideale (volmaakte) geloofsgemeenschap hoort te leven in de gezindheid van Christus Jezus. (Filippenzen 2, 2 en 5) Dit maakt zich kenbaar in eensgezindheid: “één in liefde, één in streven, één in geest”. (Filippenzen 2, 2) Het vertaalt zich in concrete handelingen, vrij van geldingsdrang of eigenwaan, waarbij de ander steeds belangrijker wordt geacht dan jezelf. (Filippenzen 2, 3) Dat Jezus Christus de maatstaf is, beklemtoont Paulus nogmaals in de daarop volgende lofrede. (meer hierover in een vorige bijdrage: klik hier)

Foert

Het gaat over een belangrijke onderwerp, en dat betekent bij Jezus doorgaans: tijd voor een parabel. Een man vraagt aan zijn zoon: “Ga vandaag werken in mijn wijngaard.” De zoon heeft absoluut geen zin en zegt dat ook tegen zijn vader. Uiteindelijk bedenkt hij zich echter en gaat hij toch werken. (Matteüs 21, 28-29) 

Tegen de andere zoon zegt de vader precies hetzelfde. Die antwoordt braafjes: “Ja, vader”, maar hij gaat niet naar de wijngaard. Ook hij heeft geen zin om te gaan werken, en hij blijft ook gewoon thuis. (Matteüs 21, 30) “Foert met je wijngaard!”, zal de tweede zoon gedacht hebben. Wellicht is hij wat verwaand en verwend, maar daar gaat Jezus niet op in. Hij laat het aan de toehoorders over om door te denken. Hij stelt de vraag: “Wie van de twee heeft nu de wil van zijn vader gedaan? (Matteüs 21, 31)

Heel eenvoudig

Het antwoord ligt voor de hand. De vraag is werkelijk té gemakkelijk. Maar daarom juist stelt Jezus deze vraag: omdat het antwoord evident is voor iedereen: er is geen enkele twijfel mogelijk. Zo werkt een parabel: een heel eenvoudig verhaal vertelt een diepe, schijnbaar complexe boodschap. In dit geval vestigt Jezus onze aandacht op een fundamentele keuze aan het Volk van God. Wil je in de wijngaard van de Heer werken of hou je de schijn op maar doe je eigenlijk niets wezenlijks? Misschien ervaar je weerstand in jezelf om je geloof in daden om te zetten, om je ten volle te engageren. Dat geeft niet. Wat echt van belang is, dat is wat je uiteindelijk doét. Breng je goede vruchten voort?

Welnu, de Schriftgeleerden en farizeeën zijn vooral bezig met hun prestige, macht en aanzien. Zij dragen niets bij in Gods wijngaard, integendeel. Ze werken voor eigen rekening en willen hun privileges veilig stellen. Johannes heeft het volk opgeroepen om de wil van de Vader te volbrengen door tot inkeer te komen. De hogepriesters en de oudsten zijn niet tot inkeer gekomen toen ze hem hoorden spreken. Tollenaars en zondaars daarentegen hebben Johannes wel geloofd en kwamen tot inkeer. (Matteüs 3, 1-10 en 21, 32)

Gesloten

Zij die de Schrift tot de kleinste detail bestuderen, die de aankondiging van de profeet Jesaja hebben gelezen en de waarschuwingen bij de profeet Ezechiël: ze begrijpen Johannes de Doper niet. Hun ogen blijven gesloten voor zijn voorspelling, hun oren horen het niet. Ze zijn met uiterlijkheden bezig: controleren of iedereen allerlei regels nauwkeurig onderhoudt, zich laten groeten op straat en zich laten bewonderen door de mensen.

De Schriftgeleerden en farizeeën hebben geen tijd en geen aandacht voor de woorden van Johannes de Doper. Het past niet in hun kraam. Wanneer Jezus in zijn verkondiging nog feller tegen hun gezag in gaat, schenken ze er wel aandacht aan: Hij vormt immers een bedreiging. Eigenlijk horen ze van Johannes de Doper al waar het op staat: “De bijl ligt al aan de wortel van de boom”. (Matteüs 3, 7-12) Zelfs wanneer tollenaars en zondaars zich bekeren, komen de Schriftgeleerden en farizeeën niet tot inkeer. (Matteüs 21, 32) Stuitend, toch? En Jezus vraagt: “Wie heeft nu de wil van zijn Vader gedaan?” 

Allemaal

Laten we vooral niet te zelfgenoegzaam toekijken hoe de farizeeën nog maar eens in de fout gaan en Jezus’ Boodschap niet begrijpen. Jezus hekelt juist de pretentieuze uitlachcultuur. Aan ieder van ons stelt Jezus dezelfde vraag als aan de farizeeën. Doen wij de wil van de Vader? 

We hoeven onszelf nu ook geen schuldcomplex aan te praten. Dat heeft Jezus ook niet gewild. Dan ligt de haarkloverij weer op de loer die de kern van de Boodschap in de weg staat. Laten we tijd maken om onszelf in vraag te stellen en na te gaan of we op de goede weg zijn en de wil van de Vader volbrengen.

En nu?

We kunnen ons de vraag stellen of de Kerk de wil van de Vader heeft gedaan door misbruik niet ernstig genoeg te nemen en te verdoezelen. Waren de verantwoordelijken van onze Kerk op de wijngaard aan het werken toen ze de aanklachten van de slachtoffers afwimpelden in het belang van de goede naam van het instituut? Wanneer priesters, paters, broeders, zusters, medewerkers zich lieten groeten op straat en respect en ontzag opeisten tot ver voorbij de grens van de schande: waren zij dan Gods wijngaard aan het bewerken? Ook hier ligt het antwoord helaas voor de hand. We mogen teleurgesteld en boos zijn hierover. Het is immers de kernopdracht van de Kerk om Christus centraal te stellen en met Hem ook zijn Boodschap van oprechte, authentieke liefde voor de naasten en voor God. Alles begint met inkeer, ook voor de Kerk. Paulus zei dat al onomwonden in de vroegste gemeenschap, waar het ook niet altijd suiker en zeem was.

Wanneer zusters, broeders en paters werken van vroeg tot laat hebben gezorgd - en nog zorgen - voor zieken, bejaarden, kinderen en wezen, dan krijgen ranken mooie vruchten op de wijngaard van de Vader. Wanneer priesters en diakens mensen in geloof samen brachten - en ook nu samen brengen - en ieder uur van de dag klaar staan om de mensen bij te staan en te helpen, dan bloeit de wijngaard. Wanneer aangestelde, gezonden leken en enthousiaste vrijwilligers hun best doen om de geloofsgemeenschap te inspireren in verenigingen, in gebed, in zorg en in liefdadigheid: dan is de Vader trots op zijn wijngaard. We mogen de bewonderenswaardige traditie van christelijk engagement niet vergeten. Laat ons daar inspiratie uit putten om zelf mee te bouwen aan de Kerk, de wijngaard van de Heer.

De beeldspraak van de wijngaard wordt volgende week verder uitgediept...

19 september 2023

Het syndroom van Calimero (23-24 september 2023)

Iedereen zou ruim een hectare land (3 acres) en een koe moeten bezitten, stelt Gilbert C Chesterton (1874-1936). Hij laat zij daarbij inspireren door de encycliek 'Rerum novarum' van Leo XIII en door politieke denkers uit zijn tijd, die het distributisme nastreven: een billijke herverdeling van rijkdom en van grond. De kernvraag luidt: wat komt ons toe? Wat is rechtvaardig en eerlijk? Dat is een vraag die in het evangelie van komende zondag op twee niveaus klinkt. De parabel gaat immers over het Koninkrijk van God. Toch zitten er verwijzingen in het verhaal naar rechtvaardigheid en arbeid.

Dagloners

De landheer komt bij het ochtendgloren, zo rond zes uur in de ochtend, overeen met de werknemers dat ze één denarie als dagloon zullen ontvangen. (Matteüs 20, 2) Ze gaan akkoord (in het Grieks ‘sumfoonèsas’: gelijkgestemd, harmonisch). Een denarie is een goed dagloon in die tijd. Er wordt geen misbruik gemaakt van de arbeiders. Ze krijgen een degelijk loon. 

Er is veel werk op de wijngaard en de landheer zoekt drie uur later nog extra werkkrachten, aan wie hij belooft dat de betaling ‘rechtvaardig zal zijn’. (Matteüs 20, 4) Ook zij zullen rechtvaardig behandeld worden (in het Grieks ‘dikaion’: rechtvaardig, correct, en in een diepere dimensie ook: heilig, onschuldig, vrij van schuld). Daarna gaat de landheer nog drie keer op het marktplein langs om arbeiders aan te nemen, opnieuw met de belofte dat ze een rechtvaardig loon zullen ontvangen. (Matteüs 20, 5-7) Zelfs een uur vóór het twaalfde en laatste werkuur werft hij nog werkers aan met diezelfde belofte. 

De belofte van eerlijkheid en rechtvaardigheid mogen we gerust naar alle tijden vertalen als basisvoorwaarde in arbeid. Jezus hoefde het verhaal niet zo te nuanceren, maar Hij doet het wel. Hij had kunnen zeggen dat de landheer een loon beloofde, tout court. Jezus kiest voor: rechtvaardig, correct, en in overeenstemming. Jezus pleit in de parabel ook niet voor tomeloze excessen, en evenmin voor een schamel hongerloon.

Dan krijgt het verhaal een vreemde wending. Aan het einde van de werkdag beveelt de landheer zijn rentmeester om alle lonen uit te betalen, beginnend bij de werknemers die er het laatst zijn bijgekomen en slechts één uur hebben gewerkt. (Matteüs 20, 8) De werkers van het laatste uur krijgen één denarie. Zij die doorheen de dag zijn bijgekomen: één denarie. De dagloners die sinds ochtendgloren aan het werk zijn ontvangen ook één denarie. (Matteüs 20, 9-10)

Jaloers

De dagloners van het eerste uur zijn misnoegd: zij hebben een hele dag gewerkt onder de brandende zon en worden evenveel betaald als degenen die slechts een uurtje in de koelte van de vooravond hebben gewerkt. (Matteüs 20, 12) Tien verzen na de harmonie tussen de landheer en de werkers klinkt er gemopper en gemor (in het Grieks ‘egonguzon’: mopperen, grommen). Van het optimisme van de ochtend en van het enthousiasme over een goed dagloon blijft maar weinig over. Plots is het afgesproken loon niet genoeg meer.

De landheer kan het gegrom niet appreciëren. Ze hebben geen reden tot klagen, vindt hij. Er was één denarie afgesproken en één denarie hebben ze ontvangen. De landheer heeft rechtvaardig gehandeld en heeft woord gehouden. (Matteüs 20, 13) Verontwaardigd vraagt hij de arbeiders: “Of mag ik met mijn geld niet doen wat ik wil? Zet het kwaad bloed dat ik goed ben?” (Matteüs 20, 15) Dicht bij de tekst klinkt die laatste vraag: “Of ben je jaloers (ofwel: Of is je blik jaloers) omdat ik vrijgevig ben misschien?”

Vanuit economisch perspectief voelen de arbeiders van het eerste uur zich terecht tekortgedaan. Hun uurloon is maar liefst twaalf keer lager dan dat van de arbeiders van het laatste uur. Ze hebben hetzelfde bedrag verdiend, maar hebben wel twaalf keer zo lang gewerkt als de werkers die er het laatst bij kwamen. Kort door de bocht geredeneerd, zou de economie instorten vanuit dit principe: mensen zouden wachten om werk aan te nemen tot het laatste uur. Of zouden ze dan merken dat ze vaak naast hun loon grijpen? En een dagloon missen is vervelend, maar het Koninkrijk van God aan je voorbij zien gaan, dat is onnoemelijk veel erger.

Rechtvaardigheid

Welnu, wat is rechtvaardigheid? Is rechtvaardigheid synoniem voor recht? Niet altijd. Het recht wordt zo rechtvaardig mogelijk toegepast en bestaat op zich uit politiek ontwikkelde beslissingen. Of is het misschien gerechtigheid? Bij gebrek aan bewijzen, procedurefouten of gerede twijfel, geschiedt er soms geen gerechtigheid. Rechtvaardigheid, dat is juist, eerlijk, ethisch deugdzaam handelen. 

Maatschappelijk hangt de invulling van rechtvaardigheid af van de ethische principes waar het grootste belang aan worden gehecht. Zo komen we bij een maatschappelijke discussie van alle tijden: gaat de voorkeur uit naar het individu of naar de gemeenschap? Wordt rechtvaardigheid gebaseerd op gelijkheid in rechten, dan zal rijkdom voortvloeien uit eigen initiatief en hard werken… of uit rijk geboren zijn. Het gevolg is een omgeving van grote persoonlijke groeikansen en bijgevolg sociale en economische ongelijkheid. Gaat de ethiek uit van sociale gelijkwaardigheid in het bestaan, dan wordt de kloof tussen rijk en arm gecompenseerd door tegemoetkomingen aan de minst fortuinlijken, wat de noodzaak tot zelfredzaamheid vermindert.

De arbeiders in de parabel gaan uit van loon naar werken. God lijkt volgens de parabel echter te vertrekken vanuit een gelijke basis voor iedereen. De landheer betaalt alle werkers evenveel, ook zij die korter hebben gepresteerd. Het eigenlijke loon in de beeldspraak betreft echter de toegang tot het Rijk Gods, geen storting op een bankrekening. Er is maar één loon, en je krijgt het...of niet. Het is dus geen gelijke basis voor iedereen. 

Gelijkheid en gelijkwaardigheid

Tegelijk sluit deze parabel aan bij een gesprek over rijkdom en hechting aan geld en bezit in het vorige hoofdstuk van het Matteüsevangelie. De dubbele gelaagdheid is niet ver gezocht. Jezus zegt iets over verloning: die hoort eerlijk te zijn maar niet gericht op grote rijkdom. We merken ook op dat de landheer niet wordt verweten dat hij rijker is dan de dagloners. Die feitelijke ongelijkheid klaagt Jezus op zich niet aan. Het is bijkomstig met het oog op het komend Rijk. Wanneer we het personage van de landheer parabel bekijken vanuit Jezus' Boodschap, dan zal hij geoordeeld worden op zijn zorg voor zijn naasten en zijn geloof in God. Dat geloof zal tot voorbij zijn bezit en macht moeten reiken.

Hier valt een levensles te leren: God vertrekt niet vanuit het ego, vanuit bezit, vanuit prestige en gemak, maar vanuit engagement en overgave aan God. Daarom oppert Jezus ook enkele verzen voordien, tot tweemaal toe, hoe moeilijk het is voor een rijke om in het Rijk Gods te komen (Matteüs 19, 23-24) Jezelf redden, dat kan niet. Punt, andere lijn. Bij God daarentegen is alles mogelijk. (Matteüs 19 ,26) Gelukkig maar. De beslissing komt God toe, net zoals de landheer in de parabel. Dat gaat in tegen de menselijke logica van de wet van de sterkste.

Calimero

Dat doet me meteen denken aan Calimero, dat zwart kuikentje in een gezin van verder gele kuikens. In al zijn bezigheden komt hij tot dezelfde conclusie: “Zij zijn groot en ik is klein en da’s niet eerlijk, o nee!” Wat is er niet eerlijk volgens Calimero? Is het de ongelijkheid: het feit dat hij kleiner is en een andere kleur heeft dan de anderen? Of de ongelijkwaardigheid: het feit dat hij daardoor benadeeld wordt? Of gaat het over de beide?

Ik noem het refrein van altijd tekort te zijn gedaan, of dénken dat men altijd tekort is gedaan, het syndroom van Calimero: een systematisch patroon waarin het Calimerocomplex steeds terugkeert. Men voelt zich (deels) onterecht systematisch tekortgedaan en niet ernstig genomen tegenover een grotere, sterkere partij. Het zorgt voor veel ellende in de wereld. Het kan families, volkeren en naties tegen elkaar opzetten. Let wel: in een situatie van schrijnende ongelijkheid is er uiteraard geen sprake van Calimero. Onrecht is onrecht en mag niet ontkend of weggelogen worden. 

Calimero gaat over een uitvergroot gevoel, onredelijk en overdreven, dat allang niet meer overeenstemt met de realiteit. Het syndroom van Calimero zorgt voor een dieper argwaan, doemdenken, al dan niet verbonden met allerlei grote complotten, die even onredelijk en overdreven zijn als het gevoel zelf. Het is een fenomeen van onze tijden.

Goddelijke logica

Uit dit verhaal leren we veel over Gods diepere logica. Het behoeft geen lang betoog om aan te nemen dat Gods oordeelswijze in gaat tegen menselijke denkpatronen. God is een Tegenover, de Gans Andere, en zijn Boodschap confronteert ons en daagt ons uit. Zo horen we in de parabel dat God ons roept: we moeten onze eigen inspanningen dus niet teveel overschatten. Gods Rijk is niet gediend van hovaardigheid. Verder merken we dat God bij niemand in de schuld staat: we hebben niets te eisen, we hebben geen recht op zijn vrijgevigheid. God haalt het beste bij mensen naar boven, ook bij de arbeiders van het laatste uur: dat is het wonder van Gods genade. Tot slot beloont God inderdaad wie goed doet, maar niet ‘a rata’ van tijd of inspanning: overdreven ijverzucht heeft dus geen enkele zin. Samenvattend kunnen we stellen dat God vrijgevig is, meer dan een mens ooit kan zijn, en dat zijn gulheid niet naar onze hand gezet kan worden.

Dat is ook wat Jezus afsluitend na de parabel zegt: “De laatsten zullen de eersten zijn en de eersten de laatsten.” (Matteüs 20, 16) Wie overdreven ambitieus en pronkerig is, zal naar achteren verwezen worden. Wie in alle bescheidenheid oprecht zijn best doet, naar eigen kennen en kunnen, zal beloond worden. Daar hebben wij, christenen, het mee te doen. En zo is het goed.